धोबीघाटमा धोबीहरुको भेला र प्रचण्डलाई धुने कसम - खग्रेन्द्र संग्रौला

माओवादी कम्युनिस्ट पार्टी हो । यसले जनयुद्ध लड्यो । परिवर्तनको ऐजेण्डाहरूलाई रगतको र शहादतको रूपमा यसले उठाएको हो भनेर म ठोकुवा गर्दछु । अहिले माओवादीभित्र धोवीघाटको कुरा छ , धोवीघाटमा धोवीहरू भेला भएर आफ्ना अध्यक्ष प्रचण्डलाई धुने कसम खाए । मैले सुने, काठमाडौको बिभिन्न मोलमोलाइचाको प्रवाहहरूमा धोवीघाट नाका सबैभन्दा फोहोर र अपवित्र छ ।
धोवीघाट अभियानले के कुराको संकेत गर्दछ भने एनेकपा माओवादीमा प्रचण्ड भन्ने मान्छे सबैभन्दा फोहोर हो । मलाई यो कुरा सुन्दा बडो अनौठो लाग्यो । इतिहास भन्छ, नेपालमा गणतन्त्र ल्याउने काममा, नेपालमा संघीयता ल्याउने काममा, धर्म निरपेक्षताको संकल्पमा, नेपालको राजनीतिलाई समाबेशी बनाउने संकल्पमा सबैभन्दा ठूलो योगदान एनेकपा माओवादीको रहेको थियो । नेपालको इतिहासमा दशबर्षको जनयुद्धको माध्यमबाट नेपालका अशक्तहरू, आवाज नभएका आवाज बिहीनहरू, बिपन्नहरू ,परित्यक्त र बञ्चितहरूलाई दृष्टि दिएको, आफ्नो अधिकारका लागि सडकमा उतारेको एनेकपा माओवादीले हो । परिवर्तनका ऐजेण्डा सस्थागत गर्ने सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी पनि एनेकपा माओवादी कै हो । शान्ति र संविधानको कामलाई निश्कर्षमा पु-याउने काममा माओवादीले निर्णायक भूमिका खेल्छ कि खेल्दैन ? त्यसको परिणाममा एनेकपा माओवादीको भविष्य र गणतन्त्र नेपालको भविष्य पनि भर पर्छ ।

यतिबेला नेकपा माओवादीभित्रको नेतृत्व तहको क्रियाकलाप हेर्दाखेरी यो कम्युनिस्ट पार्टीजस्तो लाग्दैन । यो त कुम्भ मेला जस्तो लाग्छ । एउटा भिड जस्तो लाग्छ । दृष्टिबिहीन, दिशाबिहीन, दायित्वबिहीन र नैतिकताबिहीन जस्तो लाग्छ । नेपालको राजनीतिमा माओवादीमा अभिब्यक्त भइरहेको राजनीति अत्यन्त गम्भीर प्रकृतिको छ । यो माओवादीको मात्र चिन्ताको बिषय होइन । सबै नेपालीको चिन्ताको बिषय हो । हामीले पढेको र जानेको कुरा के हो भने कम्युनिस्ट पार्टी सिद्धान्तमा प्रतिबद्ध हुन्छ , कम्युनिस्ट पार्टी संरचनामा बाँधिएको हुन्छ , अनुशासनमा बाँधिएको हुन्छ र संकल्पबद्ध हुन्छ ।

माओवादीमा अहिले दुईटा छ । कार्यसूचिको र कार्यविभाजनको प्रश्न छ, त्यो सँगै नेतृत्व परिवर्तन र नेतृत्व सुधारको प्रश्न छ । खासगरीकन धोवीघाटको मण्डलीले आफ्नो सबै शक्ति लगाएर प्रचण्डलाई आक्रमणको केन्द्र बनाएको छ । नेतृत्व परिवर्तन गर्न सकिन्छ तर समय सन्दर्भ महत्वपूर्ण हुन्छ , विधि प्रक्रियाको कुरो पनि हुन्छ । प्रचण्डपथको निर्माण गर्दै प्रचण्डको देवत्वकरण गरियो ।

प्रचण्डको देवत्वकरण गर्ने प्रेरणा कमरेड स्टालिनबाट आएको हो । प्रचण्डपथ एक बिम्ब थियो प्रचण्डलाई बिशाल बिम्ब बनाइयो । राजनीतिक अधिकार, सैन्य अधिकार सम्पूर्ण अधिकार प्रचण्डमा केन्द्रित गरियो । त्यो परिपाटी, त्यो परम्परा अहिलेसम्म पनि चलिआएको छ । प्रतिस्पर्धाको राजनीतिमा जाने अवस्थामा एक ब्यक्ति एक पद न्यायोचित कुरा हो । तर तपाइले १८, १९ बर्ष लगाएर निर्माण गरेको जुन परम्परा छ, त्यसलाई रूपान्तरणको नाममा रातारात फेर्न सक्नुहन्न । समय लाग्छ । प्रचण्डका धेरै कमजोरी छन, प्रचण्डलाई देवता मानेकोले स्वभाविकरूपमा अलिकता अभिमान हुन्छ, स्वेच्छाचारिता हुन्छ , अरुलाई नगन्ने प्रवृति हुन्छ, सामुहिक रूपमा गर्नुपर्ने निर्णय पनि ब्यक्तिगत रूपमा गर्ने प्रवृत्ति पनि पनि हुन्छ । त्यो प्रवृत्ति प्रचण्ड एक्लैले बनाएको होइन । जोजोले मिलेर प्रचण्डपथ निर्माण गरे, ती सबैले मिलेर बनाएको हो ।

अहिले शक्तिकेन्द्रिकरण, साधन श्रोतको केन्द्रिकरणको नाममा आफ्नो अध्यक्षलाई जसरी किनारा लगाएर ताछ्ने, बदनाम गराउने काम गरिएको छ त्यो त तपाईहरू सबैको अपमान हो । जसले सबैभन्दा बदनामी गर्न खोजेको हो सबैभन्दा बदनाम त्यही हो । कुनैपनि संस्थाको अध्यक्ष भनेको तपाईले रोजेको मान्छे हो । संस्थाको अध्यक्ष भनेको संस्थाको टाउको पनि हो र संस्थाको मस्तिष्क पनि हो । तपाईले जब आफ्नो टाउकोको बिरुद्ध अभियान चलाउनु हुन्छ , जब आफू धोवी भएर त्यसलाई धुने कुरा गर्नुहुन्न्छ भने कम्युनिस्ट परम्परा र कम्युनिस्ट पार्टीको इतिहासमा त्यो भन्दा लज्जाजनक कुरा केही पनि हुन सक्दैन । अहिले त्यो अध्यक्षको बिरुद्धको जो गठबन्धनको निर्माण भएको छ , त्यो सिद्धान्तको आधारमा निष्ठाको आधारमा हो भन्ने लाग्दैन ।

नेताहरू पदको लालसामा हिडेका छन । मलाई प्रधानमन्त्री चाहियो । मलाइ यो चाहियो, त्यो चाहियो त्यो त टपरेहरूले माग्ने कुरा हो । आफ्नो संस्थाको अध्यक्षको बिरुद्धमा सार्वजनिकरूपमा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको सस्थापक आदरणीय नरबहादुर समेतलाई फसाएर जसरी टपरे अभियान चलाइएको छ, त्यसले कम्युनिस्ट पार्टीलाई कम्युनिस्ट पार्टी सिद्ध गर्दैन । नेकपा माओवादी रगतमा लतपतिएर आएको पार्टी हो । माओवादीको आह्वानमा १५ ÷१६ हजार मान्छेहरूको ज्यान गएको छ । क्यान्टोन्मेन्टमा १९ हजार लडाकु, क्रान्तिको भविष्य के होला ? मेरो भविष्य के होला ? भनेर चिन्ता बोकेर बसिरहेका छन । आफन्त हराएकाहरू आफन्तको खवर पर्खेर बसिरहेका छन । तिनका आँखामा आँसु सकिएका छैनन् । १६ हजार मान्छेको बलिदान तपाईलाई प्रधानमन्त्री, उपप्रधानमन्त्री बनाउन होइन । दश बर्षको जनयुद्धमा मर्न र मार्न तयार भएकाहरू, नेपालको इतिहासमा चेतनाको बाढी पु-याउनेहरू किनारामा पुगेका छन । बीचमा प्रवेश गरेकाहरू मिडियामा दात देखाउँदै हिडेका छन । मन्त्री र प्रधानमन्त्री पदको निम्ति टपरी थाप्दै हिडेका छन । आफ्नो गुटको सङख्या बढाउनको लागि, संख्या प-याउनको निम्ति कोही अर्का समूहबाट आएको मान्छेलाई हैसियत भन्दा बढी ठाउँ दिनुहुँदैन । जो धरातलमा उभिन्छ उ बिनम्र हुन्छ । त्यो यथार्थवादी हुन्छ , त्यो शालिन हुन्छ , टुप्पोबाट पलाएका हरू बैशाखी टेकेर माथि पु-याएकाहरूमा बिनम्रता हुँदैन । तपाईको शिरमा धेरै ठूलो भार छ । तपाईले सबै नेपाली जनताको भाग्य अटाउने संविधान लेख्ने संकल्प गर्नुभएन भने तपाईलाई घेर्न तपाइलाई चिथोर्न कमल थापा चाहिदैन, तपाईका पार्टीका असन्तुष्ट ब्यक्तिहरू नै धेरै हुनेछन ।

अव कुरा टु¨याउछु । प्रचण्डका धेरै कमजोरी छन मलाई थाहा छ । प्रचण्ड नेपाली राजनीतिको सबैभन्दा मन पर्ने मान्छे पनि हो, मन नपर्ने मान्छे पनि हो । प्रचण्डको आलोचना गर्दा मैले जतिसुकै आलोचना गरेपनि उहाँले यो सही कुरा हो भन्नुहुन्छ । प्राय उहाँले भोलिपल्ट बिर्सनुहुन्छ । यो शान्तिप्रक्रियालाई टुंगोमा पु-याउने पात्रहरूमध्ये एकमात्र र निर्बिकल्प पात्र भनेको प्रचण्ड हो । त्यसैले संविधान निर्माण भएपछि तपाई महाधिवेशन गर्नुहोस , विधिसम्मत ढंगले तपाई प्रचण्डलाई फेर्नोस, योग्य र आकांक्षीहरूलाई अध्यक्ष बनाउहोस, त्यो पार्टीको सामान्य प्रक्रिया हो ।

अहिले प्रचण्डलाई घेर्ने प्रचण्डलाई ताछ्ने, प्रचण्डको कद घटाउने र प्रचण्डलाई बदनाम गराउने भनेको शान्तिप्रक्रिया र संविधान प्रक्रियालाई अवरुद्ध गर्ने कुरा हो । जनताका जे जति ऐजेण्डा छन तिनलाई कुल्चिने कुरा हो । मेरो आफ्नो विचार सुन्नुहुन्छ भने, बन्ने भनिएको राष्ट्रिय सरकारमा प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भएको खण्डमा यो प्रक्रिया अगाडि जाला कि भन्ने मलाई झिनो आशा छ । प्रचण्ड बाहेक तपाइले जोसुकैलाई प्रधानमन्त्री बनाएपनि यो प्रक्रिया अवरुद्ध हुन्छ । ब्यक्तिको बिम्ब , ब्यक्तिको पहिचान, ब्यक्तिको प्रतिष्ठा, ब्यक्तिको प्रभावकारिता भनेको अर्कै कुरा हो । त्यसको बिम्ब तपाई धोवीघाटमा गएर एकरातमा धोएर धुन सक्नुहुन्न । म प्रचण्डसँग बिनम्र अनुरोध गर्दछु । तपाईको पार्टीमा तपाईको बिपक्षमा बहुमत पुगेको छ भने तपाई अध्यक्ष पद छोडदिनुस । माओवादीले यो जोखिम उठाउने बेला हो । यो प्रचण्डले साहस गर्ने बेला हो । शान्ति र संविधानको पक्षमा जो प्रतिबद्ध हुन्छ त्यसलाई साथ दिने बेला हो । जो प्रतिबद्ध हुँदैन उसलाई आफ्नो बाटो जान दिने बेला हो ।

माओवादी पार्टी फुटिसकेको छ । धोवीघाटको जम्बोले माओवादी पार्टी फुटाउने गम्भीर रिहलसल ग-यो । त्यसको परिणाम हामीले भोगिसकेका छौं । तर प्रचण्डले आदर्शलाई नबिर्सने, संविधान चाहने पार्टी भित्रका र पार्टी बाहिरकालाई साथ लिएर साहस गर्नुपर्छ । जोखिम उठाउनु पर्छ । आफूले उठाएका ऐजेण्डा सस्थागत गर्न सके प्रचण्ड र नेकपा माओवादीले जो गौरव बोकेको छ त्यसको इतिहास रहला, माओवादीको इतिहास रहला, यदि उहाँले त्यो जोखिम उठाउनु भएन , साहस गर्नुभएन, यो सिनेटबाट त्यो सिनेटमा उहाँ हल्लिरहनुभयो भने माओवादीको इतिहास समाप्त हुन्छ । प्रचण्डको इतिहास समाप्त हुन्छ ।

राजनेता र सर्वहाराको भूमिका , प्रदीप गिरी

गत साता (भदौ ३० गते) नागरिक दैनिकमा एनेकपा (माओवादी)को एउटा सभाको सानो समाचार छापिएको छ। अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' र उपाध्यक्ष मोहन वैद्यले सभालाई सँगै सम्बोधन गरेका रहेछन्। सभामा मोहन वैद्यले प्रचण्डलाई राजनेता बन्ने प्रलोभनबाट जोगिने सल्लाह दिएका थिए। प्रचण्डले राजनेता बन्दा सर्वहारा वर्गको वर्गीय हित हुँदैन भन्ने मोहन वैद्यको कथन थियो।

मोहन वैद्य अर्थात् कमरेड 'किरण' माओवादीका शीर्षस्थ सिद्धान्तकार हुन्। माओवादीको स्थापनाकालदेखि अहिलेसम्म पार्टीको सिद्धान्त, कार्यक्रम र रणनीतिको व्याख्याका क्रममा उनको ठुलो योगदान छ। मोहन वैद्यले माओवादी १२ बुँदे सम्झौतामा आएदेखि अहिलेसम्म आफ्नो वर्गीय(?) दृष्टिकोणलाई कहिले पनि लुकाएका छैनन्। माओवादीले 'जनयुद्ध' थाल्दा नेपालमा सीमाबद्ध भए पनि एउटा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था थियो। विसं २०४७ सालमा लागु गरिएको संविधानमा लेख्ने, बोल्ने, पार्टी खोल्ने स्वतन्त्रता सन्तोषजनक मात्रामा प्रत्याभूति गरिएको थियो। माओवादीले त्यस व्यवस्थाको विरोधमा हतियार उठायो। भोलिको नेपालमा पनि उदारवादका यस्तै आधारभूत मान्यता कायम राखेर एउटा नयाँ किसिमको बहुदलीय व्यवस्था बनाउने प्रयत्न भइरहेको छ। यस पृष्ठभूमिमा मोहन वैद्यको टिप्पणीले ध्यान आकर्षण गर्छ।
कम्युनिस्टहरूले मार्क्सवादलाई एउटा सम्पूर्ण एवं अकाट्य वैज्ञानिक शास्त्रका रूपमा लिएका छन्। मार्क्सवादभित्र अणुपरमाणुदेखि ब्रह्माण्डसम्मका सबै समस्याको व्याख्या छ। त्यस्ता समस्याको त्यहाँ व्याख्यामात्र छैन, समस्याहरूको समाधान पनि छ भन्ने सामान्यतः सबै कम्युनिस्टको विश्वास छ। यस सर्वज्ञ विज्ञानले नेतृत्वको चरित्र र कोटीका बारेमा पृथक धारणा राख्नु स्वभाविकै हो। शास्त्रीय मार्क्सवाद अर्थात् मार्क्स र एंगेल्सको रचनात्मक परम्परामा भने नेतृत्वका बारे धेरै विशद चर्चा भएको भेटिँदैन। कार्ल मार्क्सले नेपोलियन तृतीयका बारे लेखेको 'दी एटिन्थ ब्रुमअर अफ नेपालीयन बोनापार्ट' भन्ने पुस्तकमा व्यक्तिले इतिहास बनाउने प्रक्रियाका बारेमा केही गम्भीर टिप्पणी अवश्य गरिएको छ। होइन भने मार्क्सवादले इतिहास निर्माणका प्रक्रियामा व्यक्तिलाई केन्द्रीय भूमिका दिने गरेको छैन। सोभियत क्रान्तिको विकासक्रमका निमित्त लेनिनको व्यक्तित्वभन्दा पनि तत्कालीन आर्थिक, भौतिक र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति जिम्मेदार छ भनेर कट्टर लेनिनपन्थीले पनि लेखेका छन्। बरु लेनिनका आलोचकले सोभियत क्रान्ति लेनिनको व्यक्तित्व र नेतृत्वको प्रत्यक्ष परिणाम थियो भनेका छन्। लेनिनका कुनै समयका गुरु प्लेखानोभले इतिहासमा निर्वैयक्तिक शक्ति प्रधान हुन्छ भनेर एउटा सिंगो पुस्तक नै लेखे। तदनुरूप बोल्सेभिक क्रान्तिपछि रुसमा एउटा खास प्रकारको मार्क्सवाद विकसित भयो। यस्तै चिन्तनको आधारमा स्टालिनले पार्टी, कार्यकर्ता, नेतृत्व र समाजका बारेमा सिद्धान्तहरू बनाए। स्टालिनको भाष्य नै कम्युनिज्मको आधिकारिक सिद्धान्त भयो। यसै वौद्धिक परम्परामा नेतृत्वको वर्ग र श्रेणीका बारे मोहन वैद्यले टिप्पणी गर्नुभएको हो।
मोहन वैद्यको प्रस्तुतीकरणले आजको नेपालको ऐतिहासिक चरणमा सर्वहारा वर्गको भूमिका र बाँकी समाजको सम्बन्धका बारे एउटा प्रश्न उठाएको छ। सर्वहारा वर्ग र बाँकी समाजका हित एक हुन् वा विपरीत छन्? शास्त्रीय मार्क्सवादले सर्वहारा वर्गको स्वार्थलाई बाँकी समाजको स्वार्थभन्दा पृथक राखेको थिएन। सर्वहारा वर्ग एउटा खास ऐतिहासिक चरणमा समाजको सर्वाधिक प्रगतिशील वर्ग हुन्छ। सर्वहारा वर्गले अगाडि सारेको विचारलाई समाजका शेष सदस्यले तत्कालका लागि अस्वीकार गर्न सक्छन्। किन्तु, समग्रमा सर्वहारा वर्गको हित नै त्यस समयको वर्ग समाजमा समेत सिंगो समाजको निमित्त हितकारी हुन्छ भन्ने मार्क्सको अडान थियो। त्यस दृष्टिले सर्वहारा वर्गको एउटा नेता सिंगो समाजको नेता हुन नसक्ने भन्ने देखिँदैन। साँच्चै भन्ने हो भने जुन नेता जति हदसम्म सर्वहारा वर्गको साचो नेता छ त्यस हदसम्म त्यसले सिंगो समाजको भावना र आकांक्षाको प्रतिनिधित्व गर्नुपर्ने हो।
उपर्युक्त तर्कलाई तन्काएर एउटा कुरा सजिलै भन्न सकिन्छ, आज नेपालका माओवादी नेता सिंगो समाजको प्रतिनिधित्व गर्न सकिराखेको छैन। त्यसको कारण के हो भने नेपालमा सर्वहारा वर्ग छँदैछैन। नेपालमा रहेका आजको सर्वहारा वर्ग त दिल्ली र बम्बैमा दरवान, चौकिदार र होटलका कामदार बनेर जवानी गुजार्दै छन्, सक्नेहरू मध्यपूर्व अथवा मलेसियामा गएका छन्। हाम्रो समाजको कटु सत्य के छ भने अन्य देशमा हाम्रा सर्वहारा वर्गले बगाएको पसिनाबाट आर्जिएको ज्यालाका भरमा नेपालमा एउटा 'भुइँफुट्टा' वर्गको रजगज चलेको छ। यस्तो 'भुइँफुट्टा' वर्गको अस्तित्वका बारे सर्वप्रथम बीपी कोइरालाले औँलाउनु भएको थियो। त्यस 'भुइँफुट्टा' वर्गलाई पञ्चायत कालमा विदेशी दानअनुदान र प्रोजेक्टले र एनजीओले मलजल गरेका थिए। तर आज त्यतिले नपुगेर विदेशिएको श्रमको शोषणबाट नेपालमा विषम समाजको निर्माण भएको छ। यस परिस्थितिमा प्रचण्ड, बाबुराम वा मोहन वैद्यले नेपालमा विद्यमान नभएका सर्वहारा वर्गको नेतृत्व गर्दैछन्। त्यसैले गर्दा उनीहरू सर्वहारा वर्गको नेता हुन सकेका छैनन् भन्न सकिन्छ। यस्तो उत्तर मोहन वैद्यलाई दिएको ओठे जवाफ ठहरिनेछ। यो उत्तर गम्भीर हुनेछैन। यथार्थ के हो भने मार्क्सले भनेजस्तो सर्वहारा वर्ग रुस र चीनमा पनि थिएन। त्यति हुँदाहुँदै पनि दुवै देशमा क्रान्ति भए। ती क्रान्तिले आफूलाई कम्युनिस्ट क्रान्ति नै भने। उक्त दुवै मुलुकमा मात्रै होइन, क्युबा र भियतनाममा समेत मजदुर वर्गको पहल र संगठनमा कम्युनिस्ट क्रान्ति भएको थिएन। कदाचित् आजको नेपालमा माओवादी यही गर्न खोज्दैछन्। माथिका कम्युनिस्ट क्रान्तिमा त्यहाँका नेताले राष्ट्रिय परिस्थितिअनुरूप आफ्नो नेतृत्व र नीतिको व्याख्या गरेका थिए। माओ त्सेतुंगको तथाकथित नयाँ जनवादी क्रान्ति त्यस्तै व्याख्याको एउटा प्रयास थियो। एनेकपा (माओवादी)ले भने आजको नेपालका अनुसार आफ्नो कार्यक्रमको व्याख्या गर्नसकेको छैन। एकातिर उनीहरू नेपालमा अनुपस्थित सर्वहारा वर्गको जमात र त्यसको सम्भाव्य हितलाई कल्पना गरेर क्रान्ति गर्न खोज्दै छन् भने अर्कोतिर नेपालको धरातलअनुसारको सिद्धान्त बनाउनै असमर्थ भएका छन्। नेपालको धरातललाई बुझेका भए वैद्यले सर्वहारा वर्गको हित र राजनेताको महत्वकांक्षा विपरीत हुन्छ भन्ने अवस्था आउने थिएन।
नेताले जनताको भावनाअनुसार काम गर्न सकेको दिन त्यो व्यक्ति वर्ग विशेषको लालमोहरिया सदस्य भइरहनु पर्दैन। नेपालमा वर्ग छ, वर्ग संघर्ष पनि छ। त्यतिले नपुगेर यहाँ जातीय र जनजातीय भेद पनि छ। यताका दिनहरूमा लैंगिक आन्दोलन अगाडि आएको छ। पर्यावरणलगायत अनेकानेक सामयिक समस्याका अभियान पनि हामीले देखिरहेका छौं। रुढ वर्गीय दृष्णिकोणबाट मात्र सारा आन्दोलनलाई बुझ्न र बुझाउन गाह्रो पर्छ। अझ हिजोका कम्युनिस्ट क्रान्तिले प्रचलनमा ल्याएका प्रवर्ग र अवधारणालाई दोहोर्‍याएर केही बुझ्नबुझाउन त सत्तै्कसकिँदैन। पर्यावरणले कुनै एउटा वर्ग विशेषलाई मात्रै प्रभाव गरेको हुँदैन। पर्यावरणको विनाशका लागि पुँजीवाद अवश्य जिम्मेवार छ तर पर्यावरण जोगाउने क्रममा पुँजीवादी र साम्यवादीले प्रत्यक्ष लडाइँ गर्नैपर्छ भन्ने छैन। अझ हामीले भर्खरै एउटा डरलाग्दो भुँइचालो झेल्यौं। यस भुइँचालोले ल्याउन सक्ने भयावहता पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीले झन् चर्को बनाएको छ। भूमण्डलीकरणले केन्द्रीकृत विकराल र विकृत सहरलाई जन्म दिएका छन्। काठमाडौं त्यस्तो एकमात्र सहर होइन। यस केन्द्रीकरणलाई रोक्न पुँजीवादको विस्तारको प्रचलित बाटो बदलिनुपर्छ, यो अन्तिम सत्य हो। तर भँुइचालोबाट रक्षाका क्रममा पुँजीवादी र कम्युनिस्टले पहिले नै काटाकाट गर्नुपर्छ भन्ने छैन। भोलि सहयोगको कुरा उठ्ला। माओवादीले त्यसमा पनि वर्गीय भेदभाव देख्लान्। यसमा अहिले केही टिप्प्णी गर्नु अमानवीय प्रतीत हुनेछ।
सूक्ष्मरूपमा भन्दा जाति, जनजाति, महिला, क्षेत्रीय विषमता, पर्यावरणका सबै समस्यालाई पुँजीवादको आर्थिक विकाससँग जोड्न सकिन्छ। यो एक वस्तुनिष्ठ सत्य हो। र, त्यति हुँदाहुँदै पनि यी सारा समूहलाई लिएर एउटा कार्यक्रम विशेषका लागि अगाडि बढाउन आज यावत पुराना शास्त्रको नवसंस्कार आवश्यक भएको छ। पुँजीवाद र साम्यवादसँग त्यस्तो शास्त्र छैन। आज नेपालमा हुने राजनेताले सबै सरोकारवाला समूहलाई साथ लिएर हिड्नुपर्छ। नेपालमा आज यस समय व्यापक नागरिक समाजको उपस्थिति छ। त्यस नागरिक समाजका विभिन्न अवयव छन्। यी सारालाई लिएर हिड्न राजनेताले खास किसिमको नौलो भाषा, प्रतीक र विम्बको निर्माण गर्नुपर्छ। राजनेता आकाशबाट टप्कने जन्तु होइन। यसै समाजमा विद्यमान विभिन्न वर्ग र प्रवृतिका बीचमा न्यूनतम मिलन विन्दु खोज्नु नै राजनेताको परिभाषा हो।
अमेरिकाको इतिहासमा अब्राहम लिंकनलाई राजनेताका रूपमा लिइन्छ। लिंकनले दास प्रथाका सबालमा भीषण गृहयुद्धको नेतृत्व गरेका थिए। अमेरिकाको ठूलो सम्पन्न जमात र क्षेत्र त्यस समय दास प्रथाको विमोचन चाहँदैन थिए। तर लिंकन दास प्रथाको विरोधमा लड्दाखेरी निश्चय उनी अमेरिकाको इतिहासमा तत्कालका लागि पक्षधर भए। तर समग्रमा उनीले लिएको कदमले लगत्तैपछि सिंगो अमेरिकालाई लाभान्वित गर्‍यो। अमेरिकालाई लाभान्वित गर्ने क्रममा उनले बोलेका भाषा, अभिव्यक्ति र भंगिमा आज पनि मननीय र अनुकरणीय छ। उनले गेटिसवर्गमा कसैका प्रति दुर्भावना नराख्ने ऐतिहासिक भाषण गरेका थिए। दक्षिण अफ्रिकामा नेल्सन मन्डेलाले त्यहाँका काला र गोराका बीचमा त्यसरी नै सेतु स्थापित गरे। समग्रमा राजनेताले प्रत्येक संघर्ष र द्वन्द्वका बीचमा पनि सबैलाई सक्तो चित्त बुझ्ने भाषा र शैली प्रयोग गरेको हुन्छ। उसले आफ्नो वैचारिक प्रतिबद्धता यथावत् राख्दाराख्दै पनि अर्को वर्गका शंका र डरलाई समेत निर्मूल गर्ने काम गरेको हुन्छ। राजनेता आफ्ना वर्गप्रति बेइमान हुनु पर्दैन बरुे आफ्नो वर्गका आग्रह, आकांक्षा, कमजोरी अर्को वर्गलाई बताउनुपर्छ। ठिक त्यस्तै अर्को वर्गको अकांक्षा, कमीकमजोरी आफ्नो वर्गलाई पनि बुझाउनु पर्छ। कुनै पनि राजनेता आफ्नो पार्टीको सदस्य हुनुहुँदैन भन्ने होइन तर त्यस व्यक्तिले आफ्नो पार्टीको दृष्टिकोणमात्र नबुझीकन अर्को पार्टीको दृष्टिकोण पनि बुझ्नुपर्छ। यसरी राजनेता समाजलाई तोड्ने होइन कि जोड्ने व्यक्तित्वका रूपमा परिचित हुँदैजान्छ। एनेकपा (माओवादी)को आजको अप्ठेरो के हो भने यो पार्टी आजको मितिमा अरू पार्टीको दृष्टिकोण बुझ्न बिलकुलै तयार छैन। अरू पार्टीको पनि समस्या त्यही हो। उनीहरू माओवादीको दृष्टिकोण बुझ्न पटक्कै तयार छैनन्। दुवै पटि्ट पूर्वाग्रह छ। यसले गर्दा नेपालीले आज नेता पाइरहेको छैन। राजनेता पाउनेको त परैको कुरा रहोस्।
आफ्ना मूल्य र मान्यतालाई यथावत राखेर विरोधीसमेतलाई बुझ्नु, विरोधीलाई बुझ्नुमात्रै होइन, सम्मान गर्नु राजनेताको पहिलो पहिचान हुन्छ। आफ्ना आखिरी दिनमा बीपी कोइरालाले यो गुण देखाउनुभएको थियो। राजासँग अत्यन्त कटु सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि राजाको सदाशयता विश्वास राखेर उहाँले राष्ट्रिय मेलमिलापको आह्वान गर्नुभयो। यस सिद्धान्तको सर्वोत्कृष्ट अभिव्यक्ति गान्धीमा छ। गान्धीले सधैंँ आफ्ना परम विरोधीलाई पनि मित्र भनेर सम्बोधन गरे। उनी सधैँ भन्थे, 'म दुस्मनलाई मार्ने पक्षमा छैन। म दुस्मनीलाई मार्न चाहन्छु। लडाइँ उही हो। लडाइँमा तपार्इँले व्यक्ति विशेषलाई हमला गर्नुभयो भने त्यसमा दुस्मनको मात्रै मृत्यु हुन्छ। व्यक्ति विशेषले प्रतिनिधित्व गरेको प्रवृत्तिलाई हमला गर्नुभयो भने दुस्मनी निर्मूल हुन्छ।' एनेकपा (माओवादी)को विडम्बना के हो भने यस दलले आफ्नो संघर्ष गर्ने क्रम व्यक्ति हत्या प्रारम्भ गर्‍यो। अहिले त्यो हत्या व्यवहारमा बन्द भएको छ तर त्यसको वैचारिक अभिव्यक्ति जारी छ। मोहन वैद्यको व्यक्तित्वमा त्यसको झझल्को पाइन्छ। अझ अफसोचको त केमा छ भने यो प्रवृत्ति माओवादीमा मात्र सीमित छैन। हाम्रो पार्टी नेपाली कांग्रेसमा पनि शीर्षस्थ स्थानमा अवस्थित छ। यो आजको नेपालको भयानक त्रासदी हो।
राजनीतिक दलहरूमा एक अर्काको दृष्टिकोण बुझ्न तयार हुने प्रवृत्ति नभएकै कारण नेपालीले आज नेता नै पाइरहेका छैनन् भने राजनेता पाउनु त धेरै परको सपना भयो।
राजनेता र सर्वहाराको भूमिका
प्रदीप गिरि
गत साता (भदौ ३० गते) नागरिक दैनिकमा एनेकपा (माओवादी)को एउटा सभाको सानो समाचार छापिएको छ। अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' र उपाध्यक्ष मोहन वैद्यले सभालाई सँगै सम्बोधन गरेका रहेछन्। सभामा मोहन वैद्यले प्रचण्डलाई राजनेता बन्ने प्रलोभनबाट जोगिने सल्लाह दिएका थिए। प्रचण्डले राजनेता बन्दा सर्वहारा वर्गको वर्गीय हित हुँदैन भन्ने मोहन वैद्यको कथन थियो। मोहन वैद्य अर्थात् कमरेड 'किरण' माओवादीका शीर्षस्थ सिद्धान्तकार हुन्। माओवादीको स्थापनाकालदेखि अहिलेसम्म पार्टीको सिद्धान्त, कार्यक्रम र रणनीतिको व्याख्याका क्रममा उनको ठुलो योगदान छ। मोहन वैद्यले माओवादी १२ बुँदे सम्झौतामा आएदेखि अहिलेसम्म आफ्नो वर्गीय(?) दृष्टिकोणलाई कहिले पनि लुकाएका छैनन्। माओवादीले 'जनयुद्ध' थाल्दा नेपालमा सीमाबद्ध भए पनि एउटा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था थियो। विसं २०४७ सालमा लागु गरिएको संविधानमा लेख्ने, बोल्ने, पार्टी खोल्ने स्वतन्त्रता सन्तोषजनक मात्रामा प्रत्याभूति गरिएको थियो। माओवादीले त्यस व्यवस्थाको विरोधमा हतियार उठायो। भोलिको नेपालमा पनि उदारवादका यस्तै आधारभूत मान्यता कायम राखेर एउटा नयाँ किसिमको बहुदलीय व्यवस्था बनाउने प्रयत्न भइरहेको छ। यस पृष्ठभूमिमा मोहन वैद्यको टिप्पणीले ध्यान आकर्षण गर्छ।
कम्युनिस्टहरूले मार्क्सवादलाई एउटा सम्पूर्ण एवं अकाट्य वैज्ञानिक शास्त्रका रूपमा लिएका छन्। मार्क्सवादभित्र अणुपरमाणुदेखि ब्रह्माण्डसम्मका सबै समस्याको व्याख्या छ। त्यस्ता समस्याको त्यहाँ व्याख्यामात्र छैन, समस्याहरूको समाधान पनि छ भन्ने सामान्यतः सबै कम्युनिस्टको विश्वास छ। यस सर्वज्ञ विज्ञानले नेतृत्वको चरित्र र कोटीका बारेमा पृथक धारणा राख्नु स्वभाविकै हो। शास्त्रीय मार्क्सवाद अर्थात् मार्क्स र एंगेल्सको रचनात्मक परम्परामा भने नेतृत्वका बारे धेरै विशद चर्चा भएको भेटिँदैन। कार्ल मार्क्सले नेपोलियन तृतीयका बारे लेखेको 'दी एटिन्थ ब्रुमअर अफ नेपालीयन बोनापार्ट' भन्ने पुस्तकमा व्यक्तिले इतिहास बनाउने प्रक्रियाका बारेमा केही गम्भीर टिप्पणी अवश्य गरिएको छ। होइन भने मार्क्सवादले इतिहास निर्माणका प्रक्रियामा व्यक्तिलाई केन्द्रीय भूमिका दिने गरेको छैन। सोभियत क्रान्तिको विकासक्रमका निमित्त लेनिनको व्यक्तित्वभन्दा पनि तत्कालीन आर्थिक, भौतिक र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति जिम्मेदार छ भनेर कट्टर लेनिनपन्थीले पनि लेखेका छन्। बरु लेनिनका आलोचकले सोभियत क्रान्ति लेनिनको व्यक्तित्व र नेतृत्वको प्रत्यक्ष परिणाम थियो भनेका छन्। लेनिनका कुनै समयका गुरु प्लेखानोभले इतिहासमा निर्वैयक्तिक शक्ति प्रधान हुन्छ भनेर एउटा सिंगो पुस्तक नै लेखे। तदनुरूप बोल्सेभिक क्रान्तिपछि रुसमा एउटा खास प्रकारको मार्क्सवाद विकसित भयो। यस्तै चिन्तनको आधारमा स्टालिनले पार्टी, कार्यकर्ता, नेतृत्व र समाजका बारेमा सिद्धान्तहरू बनाए। स्टालिनको भाष्य नै कम्युनिज्मको आधिकारिक सिद्धान्त भयो। यसै वौद्धिक परम्परामा नेतृत्वको वर्ग र श्रेणीका बारे मोहन वैद्यले टिप्पणी गर्नुभएको हो।
मोहन वैद्यको प्रस्तुतीकरणले आजको नेपालको ऐतिहासिक चरणमा सर्वहारा वर्गको भूमिका र बाँकी समाजको सम्बन्धका बारे एउटा प्रश्न उठाएको छ। सर्वहारा वर्ग र बाँकी समाजका हित एक हुन् वा विपरीत छन्? शास्त्रीय मार्क्सवादले सर्वहारा वर्गको स्वार्थलाई बाँकी समाजको स्वार्थभन्दा पृथक राखेको थिएन। सर्वहारा वर्ग एउटा खास ऐतिहासिक चरणमा समाजको सर्वाधिक प्रगतिशील वर्ग हुन्छ। सर्वहारा वर्गले अगाडि सारेको विचारलाई समाजका शेष सदस्यले तत्कालका लागि अस्वीकार गर्न सक्छन्। किन्तु, समग्रमा सर्वहारा वर्गको हित नै त्यस समयको वर्ग समाजमा समेत सिंगो समाजको निमित्त हितकारी हुन्छ भन्ने मार्क्सको अडान थियो। त्यस दृष्टिले सर्वहारा वर्गको एउटा नेता सिंगो समाजको नेता हुन नसक्ने भन्ने देखिँदैन। साँच्चै भन्ने हो भने जुन नेता जति हदसम्म सर्वहारा वर्गको साचो नेता छ त्यस हदसम्म त्यसले सिंगो समाजको भावना र आकांक्षाको प्रतिनिधित्व गर्नुपर्ने हो।
उपर्युक्त तर्कलाई तन्काएर एउटा कुरा सजिलै भन्न सकिन्छ, आज नेपालका माओवादी नेता सिंगो समाजको प्रतिनिधित्व गर्न सकिराखेको छैन। त्यसको कारण के हो भने नेपालमा सर्वहारा वर्ग छँदैछैन। नेपालमा रहेका आजको सर्वहारा वर्ग त दिल्ली र बम्बैमा दरवान, चौकिदार र होटलका कामदार बनेर जवानी गुजार्दै छन्, सक्नेहरू मध्यपूर्व अथवा मलेसियामा गएका छन्। हाम्रो समाजको कटु सत्य के छ भने अन्य देशमा हाम्रा सर्वहारा वर्गले बगाएको पसिनाबाट आर्जिएको ज्यालाका भरमा नेपालमा एउटा 'भुइँफुट्टा' वर्गको रजगज चलेको छ। यस्तो 'भुइँफुट्टा' वर्गको अस्तित्वका बारे सर्वप्रथम बीपी कोइरालाले औँलाउनु भएको थियो। त्यस 'भुइँफुट्टा' वर्गलाई पञ्चायत कालमा विदेशी दानअनुदान र प्रोजेक्टले र एनजीओले मलजल गरेका थिए। तर आज त्यतिले नपुगेर विदेशिएको श्रमको शोषणबाट नेपालमा विषम समाजको निर्माण भएको छ। यस परिस्थितिमा प्रचण्ड, बाबुराम वा मोहन वैद्यले नेपालमा विद्यमान नभएका सर्वहारा वर्गको नेतृत्व गर्दैछन्। त्यसैले गर्दा उनीहरू सर्वहारा वर्गको नेता हुन सकेका छैनन् भन्न सकिन्छ। यस्तो उत्तर मोहन वैद्यलाई दिएको ओठे जवाफ ठहरिनेछ। यो उत्तर गम्भीर हुनेछैन। यथार्थ के हो भने मार्क्सले भनेजस्तो सर्वहारा वर्ग रुस र चीनमा पनि थिएन। त्यति हुँदाहुँदै पनि दुवै देशमा क्रान्ति भए। ती क्रान्तिले आफूलाई कम्युनिस्ट क्रान्ति नै भने। उक्त दुवै मुलुकमा मात्रै होइन, क्युबा र भियतनाममा समेत मजदुर वर्गको पहल र संगठनमा कम्युनिस्ट क्रान्ति भएको थिएन। कदाचित् आजको नेपालमा माओवादी यही गर्न खोज्दैछन्। माथिका कम्युनिस्ट क्रान्तिमा त्यहाँका नेताले राष्ट्रिय परिस्थितिअनुरूप आफ्नो नेतृत्व र नीतिको व्याख्या गरेका थिए। माओ त्सेतुंगको तथाकथित नयाँ जनवादी क्रान्ति त्यस्तै व्याख्याको एउटा प्रयास थियो। एनेकपा (माओवादी)ले भने आजको नेपालका अनुसार आफ्नो कार्यक्रमको व्याख्या गर्नसकेको छैन। एकातिर उनीहरू नेपालमा अनुपस्थित सर्वहारा वर्गको जमात र त्यसको सम्भाव्य हितलाई कल्पना गरेर क्रान्ति गर्न खोज्दै छन् भने अर्कोतिर नेपालको धरातलअनुसारको सिद्धान्त बनाउनै असमर्थ भएका छन्। नेपालको धरातललाई बुझेका भए वैद्यले सर्वहारा वर्गको हित र राजनेताको महत्वकांक्षा विपरीत हुन्छ भन्ने अवस्था आउने थिएन।
नेताले जनताको भावनाअनुसार काम गर्न सकेको दिन त्यो व्यक्ति वर्ग विशेषको लालमोहरिया सदस्य भइरहनु पर्दैन। नेपालमा वर्ग छ, वर्ग संघर्ष पनि छ। त्यतिले नपुगेर यहाँ जातीय र जनजातीय भेद पनि छ। यताका दिनहरूमा लैंगिक आन्दोलन अगाडि आएको छ। पर्यावरणलगायत अनेकानेक सामयिक समस्याका अभियान पनि हामीले देखिरहेका छौं। रुढ वर्गीय दृष्णिकोणबाट मात्र सारा आन्दोलनलाई बुझ्न र बुझाउन गाह्रो पर्छ। अझ हिजोका कम्युनिस्ट क्रान्तिले प्रचलनमा ल्याएका प्रवर्ग र अवधारणालाई दोहोर्‍याएर केही बुझ्नबुझाउन त सत्तै्कसकिँदैन। पर्यावरणले कुनै एउटा वर्ग विशेषलाई मात्रै प्रभाव गरेको हुँदैन। पर्यावरणको विनाशका लागि पुँजीवाद अवश्य जिम्मेवार छ तर पर्यावरण जोगाउने क्रममा पुँजीवादी र साम्यवादीले प्रत्यक्ष लडाइँ गर्नैपर्छ भन्ने छैन। अझ हामीले भर्खरै एउटा डरलाग्दो भुँइचालो झेल्यौं। यस भुइँचालोले ल्याउन सक्ने भयावहता पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीले झन् चर्को बनाएको छ। भूमण्डलीकरणले केन्द्रीकृत विकराल र विकृत सहरलाई जन्म दिएका छन्। काठमाडौं त्यस्तो एकमात्र सहर होइन। यस केन्द्रीकरणलाई रोक्न पुँजीवादको विस्तारको प्रचलित बाटो बदलिनुपर्छ, यो अन्तिम सत्य हो। तर भँुइचालोबाट रक्षाका क्रममा पुँजीवादी र कम्युनिस्टले पहिले नै काटाकाट गर्नुपर्छ भन्ने छैन। भोलि सहयोगको कुरा उठ्ला। माओवादीले त्यसमा पनि वर्गीय भेदभाव देख्लान्। यसमा अहिले केही टिप्प्णी गर्नु अमानवीय प्रतीत हुनेछ।
सूक्ष्मरूपमा भन्दा जाति, जनजाति, महिला, क्षेत्रीय विषमता, पर्यावरणका सबै समस्यालाई पुँजीवादको आर्थिक विकाससँग जोड्न सकिन्छ। यो एक वस्तुनिष्ठ सत्य हो। र, त्यति हुँदाहुँदै पनि यी सारा समूहलाई लिएर एउटा कार्यक्रम विशेषका लागि अगाडि बढाउन आज यावत पुराना शास्त्रको नवसंस्कार आवश्यक भएको छ। पुँजीवाद र साम्यवादसँग त्यस्तो शास्त्र छैन। आज नेपालमा हुने राजनेताले सबै सरोकारवाला समूहलाई साथ लिएर हिड्नुपर्छ। नेपालमा आज यस समय व्यापक नागरिक समाजको उपस्थिति छ। त्यस नागरिक समाजका विभिन्न अवयव छन्। यी सारालाई लिएर हिड्न राजनेताले खास किसिमको नौलो भाषा, प्रतीक र विम्बको निर्माण गर्नुपर्छ। राजनेता आकाशबाट टप्कने जन्तु होइन। यसै समाजमा विद्यमान विभिन्न वर्ग र प्रवृतिका बीचमा न्यूनतम मिलन विन्दु खोज्नु नै राजनेताको परिभाषा हो।
अमेरिकाको इतिहासमा अब्राहम लिंकनलाई राजनेताका रूपमा लिइन्छ। लिंकनले दास प्रथाका सबालमा भीषण गृहयुद्धको नेतृत्व गरेका थिए। अमेरिकाको ठूलो सम्पन्न जमात र क्षेत्र त्यस समय दास प्रथाको विमोचन चाहँदैन थिए। तर लिंकन दास प्रथाको विरोधमा लड्दाखेरी निश्चय उनी अमेरिकाको इतिहासमा तत्कालका लागि पक्षधर भए। तर समग्रमा उनीले लिएको कदमले लगत्तैपछि सिंगो अमेरिकालाई लाभान्वित गर्‍यो। अमेरिकालाई लाभान्वित गर्ने क्रममा उनले बोलेका भाषा, अभिव्यक्ति र भंगिमा आज पनि मननीय र अनुकरणीय छ। उनले गेटिसवर्गमा कसैका प्रति दुर्भावना नराख्ने ऐतिहासिक भाषण गरेका थिए। दक्षिण अफ्रिकामा नेल्सन मन्डेलाले त्यहाँका काला र गोराका बीचमा त्यसरी नै सेतु स्थापित गरे। समग्रमा राजनेताले प्रत्येक संघर्ष र द्वन्द्वका बीचमा पनि सबैलाई सक्तो चित्त बुझ्ने भाषा र शैली प्रयोग गरेको हुन्छ। उसले आफ्नो वैचारिक प्रतिबद्धता यथावत् राख्दाराख्दै पनि अर्को वर्गका शंका र डरलाई समेत निर्मूल गर्ने काम गरेको हुन्छ। राजनेता आफ्ना वर्गप्रति बेइमान हुनु पर्दैन बरुे आफ्नो वर्गका आग्रह, आकांक्षा, कमजोरी अर्को वर्गलाई बताउनुपर्छ। ठिक त्यस्तै अर्को वर्गको अकांक्षा, कमीकमजोरी आफ्नो वर्गलाई पनि बुझाउनु पर्छ। कुनै पनि राजनेता आफ्नो पार्टीको सदस्य हुनुहुँदैन भन्ने होइन तर त्यस व्यक्तिले आफ्नो पार्टीको दृष्टिकोणमात्र नबुझीकन अर्को पार्टीको दृष्टिकोण पनि बुझ्नुपर्छ। यसरी राजनेता समाजलाई तोड्ने होइन कि जोड्ने व्यक्तित्वका रूपमा परिचित हुँदैजान्छ। एनेकपा (माओवादी)को आजको अप्ठेरो के हो भने यो पार्टी आजको मितिमा अरू पार्टीको दृष्टिकोण बुझ्न बिलकुलै तयार छैन। अरू पार्टीको पनि समस्या त्यही हो। उनीहरू माओवादीको दृष्टिकोण बुझ्न पटक्कै तयार छैनन्। दुवै पटि्ट पूर्वाग्रह छ। यसले गर्दा नेपालीले आज नेता पाइरहेको छैन। राजनेता पाउनेको त परैको कुरा रहोस्।
आफ्ना मूल्य र मान्यतालाई यथावत राखेर विरोधीसमेतलाई बुझ्नु, विरोधीलाई बुझ्नुमात्रै होइन, सम्मान गर्नु राजनेताको पहिलो पहिचान हुन्छ। आफ्ना आखिरी दिनमा बीपी कोइरालाले यो गुण देखाउनुभएको थियो। राजासँग अत्यन्त कटु सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि राजाको सदाशयता विश्वास राखेर उहाँले राष्ट्रिय मेलमिलापको आह्वान गर्नुभयो। यस सिद्धान्तको सर्वोत्कृष्ट अभिव्यक्ति गान्धीमा छ। गान्धीले सधैंँ आफ्ना परम विरोधीलाई पनि मित्र भनेर सम्बोधन गरे। उनी सधैँ भन्थे, 'म दुस्मनलाई मार्ने पक्षमा छैन। म दुस्मनीलाई मार्न चाहन्छु। लडाइँ उही हो। लडाइँमा तपार्इँले व्यक्ति विशेषलाई हमला गर्नुभयो भने त्यसमा दुस्मनको मात्रै मृत्यु हुन्छ। व्यक्ति विशेषले प्रतिनिधित्व गरेको प्रवृत्तिलाई हमला गर्नुभयो भने दुस्मनी निर्मूल हुन्छ।' एनेकपा (माओवादी)को विडम्बना के हो भने यस दलले आफ्नो संघर्ष गर्ने क्रम व्यक्ति हत्या प्रारम्भ गर्‍यो। अहिले त्यो हत्या व्यवहारमा बन्द भएको छ तर त्यसको वैचारिक अभिव्यक्ति जारी छ। मोहन वैद्यको व्यक्तित्वमा त्यसको झझल्को पाइन्छ। अझ अफसोचको त केमा छ भने यो प्रवृत्ति माओवादीमा मात्र सीमित छैन। हाम्रो पार्टी नेपाली कांग्रेसमा पनि शीर्षस्थ स्थानमा अवस्थित छ। यो आजको नेपालको भयानक त्रासदी हो।

बाबुरामको नैतिक हार

जुन प्रक्रियाबाट डा. बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री भए, त्यही बिन्दुबाट उनको हार प्रारम्भ भएको छ।
> विष्णु रिजाल
मुलुकको ३५औं प्रधानमन्त्रीमा माओवादी उपाध्यक्ष डा. बाबुराम भट्टराई विजयी भए। एउटा राजनीतिकर्मीको जीवनको यो ठूलो सपना होला, तर उनले यो जितसँगै नैतिक लडाईं हारेका छन्।

झ्लनाथ खनाललाई प्रधानमन्त्री बनाउन आफ्नै अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले छापामार शैलीमा सातबुँदे सहमति गर्दा डा. भट्टराईले पार्टी निर्णयप्रति असहमति जनाउँदै नोट अफ डिसेन्ट लेखेका थिए। उनको तर्क थियो― “बहुमतीय अभ्यासबाट शान्ति र संविधान सुनिश्चित हुनसक्दैन।”

सहमतिको नारा, बहुमतको सहारा!
भट्टराईका कुरा गलत थिएनन्। सर्वत्र असफलता र आलोचना बेहोर्दै पार्टीभित्र समेत टिक्न नसक्ने स्थितिमा खनालले राजिनामा दिएपछि पनि भट्टराईले राष्ट्रिय सहमतिको सरकारकै वकालत गरिरहे, तर पछि आफैँले दुत्कारेको बहुमतीय प्रक्रियाबाटै प्रधानमन्त्री बने। सहमतिको ढोका खुल्दानखुल्दै माओवादी अध्यक्ष दाहालले स्थायी समितिको बैठकबाट बहुमतीय सरकारको प्रधानमन्त्रीका लागि पनि डा.भट्टराईलाई नै उम्मेदवार बनाउने निर्णय गराएकै दिनदेखि उनको नैतिक पराजय शुरु भएको हो।

यसबीच पटक-पटक आफू बहुमतको प्रधानमन्त्री नबन्ने घोषणा गरेका डा. भट्टराई त्यसमा अड्न नसकेको मात्र होइन, एमाले र काङ्ग्रेसले आफूलाई समर्थन नगरे पनि फरक नपर्ने प्रतिक्रिया समेत दिन पुगेे। यस आधारमा झ्लनाथ खनाल र उनमा समानता देखिएको छ। माधवकुमार नेपालको नेतृत्वमा आफ्नै पार्टीको सुविधाजनक बहुमतको सरकार छँदाछँदै खनालले राष्ट्रिय सहमतिको सरकारको नारामा नेपाललाई राजिनामा दिन बाध्य पारे र बहुमतीय सरकारलाई नर्क-कुण्डको संज्ञा दिँदै त्यसविरुद्ध सात महिना चट्टानी अडान लिए। तर, पछि स्वयम् त्यसमै हाम्फाल्दै सिंहदरबारमा तस्बिर टाँगेर फर्किएका छन्। र, पदका लागि आफ्नै प्रतिबद्धता कुल्चिएर जुन बाटो अवलम्बन गरे डा. भट्टराईले त्यही नियति बेहोर्नु नपर्ला, भन्न सकिन्न।

शृङ्खलाबद्ध राजनीतिक क्षति
माओवादीमा बौद्धिक नेताका रूपमा स्थापित डा.भट्टराई अरू राजनीतिक शक्तिको विश्लेषणमा पनि चुकेका छन्। कतिपय सतही बुद्धिजीवीले जस्तै नेपाली राजनीतिमा नेकपा (एमाले)को उपादेयतामाथि प्रश्न उठाउँदै दुइटा मात्र राजनीतिक शक्तिको कल्पना गरेर उनले एमालेलाई तेस्रो लिङ्गीको संज्ञा दिए र आफ्नो पार्टी र काङ्ग्रेस मिल्ने हो भने मुलुकका सबै समस्या समाधान हुने विश्लेषण गरे।

डा. भट्टराईको त्यो विश्लेषण मुलुकको राजनीतिक यथार्थभन्दा टाढा रहेको घटनाक्रमले पुष्टि गरेका छन्। परम्परागत नेपाली वर्ग र विचारको प्रतिनिधित्व गर्ने काङ्ग्रेससँग उग्रवामपन्थी धङधङीबाट मुक्त नभइसकेको माओवादीको सहकार्य सम्भव देख्ने तर मध्यमार्गी एमालेलाई बाधकका रूपमा चित्रित गर्ने त्यो विश्लेषण सही थियो भने उनले यसपटक काङ्ग्रेस-माओवादी मोर्चाबन्दी गर्न सक्नुपर्थ्यो।

तात्कालिक राजनीतिक लाभ-हानिका आधारमा गरिएको उनको विश्लेषण कति कोरा रहेछ भन्ने अहिले प्रधानमन्त्री निर्वाचनमा काङ्ग्रेस-एमाले विपरीत ध्रुवमा उभिनु र दलीय गठबन्धनमा त्यसको प्रभाव पर्नुले पनि छर्लङ्ग पार्दछ। दल र नेताहरूबीच परस्पर प्रतिस्पर्धा तथा आफूलाई उँचो देखाउने प्रयत्न हुन्छ। तर, त्यसक्रममा कुनै कुरालाई सिद्धान्तकृत गर्दा आफैँ त्यसको जालमा फँस्ने खतराबाट मुक्त हुनसक्नु नै असल राजनीतिकर्मीको गुण हो। डा. भट्टराई यसमा चुकेका छन्। अरूलाई आरोप लगाउन र छुद्र वचन बोल्न उनी दाहालभन्दा कम देखिँदैनन्।

डा. भट्टराईको राजनीतिक जीवनमा अर्को क्षति पनि हुनपुगेको छ। अध्यक्ष दाहाल र आफूलाई मात्रै क्रान्तिकारी दाबी गर्ने उपाध्यक्ष मोहन वैद्य पक्षधरले बेला-बेलामा साइजमा ल्याउन उनलाई लगाउने गरेको आरोप हो― भारतपरस्त। संयोग मात्र हो या एउटै तीरले दुई सिकार गर्न माहिर पुष्पकमल दाहालको योजना, उतैको रिमोट कन्ट्रोलबाट चल्ने आरोप खेपिरहेका मधेशी दलहरूले प्रधानमन्त्री निर्वाचनमा भट्टराईलाई एकाएक काँध थापेका र जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयका स्कलर बाबुराम भट्टराई सजिलै नेपालको ३५औं प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएका छन्। कारण जेसुकै भए पनि त्यसको मार भट्टराईले खेप्नुपर्नेछ।

एकछिनलाई कल्पना गरौं― मधेशका साना-ठूला सबै दलले रामचन्द्र पौडेललाई मत दिएर उनी प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएको भए अहिले नेपालमा विदेशी हस्तक्षेप, खासगरी भारतीय भूमिकाका बारेमा कति प्रश्न उठाइन्थ्यो र माओवादी नेताहरूले फेरि एकपटक राष्ट्रिय स्वाधीनता र आफ्नो निर्णय आफैं गर्न पाउने अधिकारका बारेमा कति पट्यारलाग्दा भाषण गर्ने थिए होला!
फेसबुक, ट्वीटर, ब्लग, एसएमएस र मत सर्वेक्षणमा अरूभन्दा डा. भट्टराई अघि देखिनुका पछाडि उनको नामका अगाडि झुण्डिएको डाक्टर उपाधि र पढाइमा कहिल्यै दोस्रो नभएको विगतले काम गरेको छ। नौ महिना अर्थमन्त्री हुँदा केही अर्ब रुपैयाँ बढी राजस्व उठाएकै कारण हाई-हाई गर्ने हो भने पनि उनीपछि अर्थशास्त्रको सामान्य ज्ञान समेत नभई आएका सुरेन्द्र पाण्डेलाई हेरे पुग्छ। विशेषज्ञता एउटा विशेषता हुन सक्छ, तर राजनीतिमा जनाधार र साङ्गठनिक बललाई मुख्य आधार मानिन्छ। समकालीन नेताहरूमध्ये उनको साङ्गठनिक धरातल कमजोर छ। प्रधानमन्त्रीमा टिकिराख्न उनले पार्टीभित्र दाहालमाथि र सरकारमा अविश्वसनीय छवि भएका मधेशी दलहरूमा निर्भर हुनुपर्नेछ। यस्तो धरापका बीच उनीबाट अरूभन्दा भिन्न काम होला भन्ने अपेक्षा गर्नु बढी हुनेछ।

प्रतिक्रियाको लागि letters@himalmedia.com मा पठाउनुस् ।

 

शान्ति र संविधानको अग्निपरीक्षा > विजयकुमार

संविधानसभामा 'भोटिङ' सकिँदा नसकिँदै जुन रफ्तारमा बाबुराम भट्टराईका निम्ति 'मुस्ताङ' गाडी तयार भएर आयो, त्यसबाट सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ, आफू प्रधानमन्त्री हुने कुरामा डाक्टर साब कति धेरै विश्वस्त थिए । बाबुराम भट्टराईको प्रधानमन्त्री पदमा आगमनले नेपाली राजनीतिको एक चरण समाप्त भएको छ । प्रचण्डको प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा र त्यसपछि नयाँबानेश्वरमा उनले उफ्री-उफ्री दिएको भाषणपछि नेपाली राजनीति जुन अध्यायमा प्रवेश गरेका थियो, त्यो चरण जयन्त प्रसादको भारतीय राजदूतका रूपमा नेपाल आगमनका साथै स्थगन हुने संयोग परेको छ । राकेश सूद अब आरामसँग पेरिसमा फ्रेन्च वाइनको आनन्द लिइरहेका बेला उनका परम मित्र पुष्पकमल दाहल अब आफ्नो प्रचण्ड रूप परिवर्तन गर्ने स्थानमा आएका छन्, ल्याइपुर्‍याइएका छन् । उनको रूप परिवर्तनको यो क्रममा, अब कामरेड मोहन वैद्यले लगातार 'नोट अफ डिसेन्ट' लेख्ने कामका लागि नयाँ वहिखाता खोलेका छन् । यो वहिखाताले नेपाली सञ्चार माध्यमहरूलाई अब आउने केही समय खुराक दिने छ ।
हामीजस्ता सामान्य विश्लेषकको बुद्धि र विश्लेषणको सीमाबाहिर रहेर विकास भएको माओवादी पार्टी, वर्तमान समयमा, नेपालको सबैभन्दा ठूलो दल त हुँदै हो, अब यसले पनि दक्षिण एसियाको राजनीतिक परिवेशको हावापानीअनुसार चल्ने संकेत प्राप्त हुन थालेका छन् । एक प्रकारले भन्ने हो भने वर्तमान घटनाक्रम शान्तिपूर्वक दुई छाक 'गरी खान पाउँ' भन्ने चाहना राख्ने अधिकांश नेपाली जनताका निम्ति शुभसंकेत पनि हो । यो परिस्थितिको निर्माण गर्न माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालको ठूलो योगदान छ । बुझेर पनि बुझ पचाउने नेता होइनन् दाहाल । केही समय अगाडि उनले चुनिएका केही पत्रकारलाई घर बोलाएर 'विगतमा आफूले गरेका' गल्तीहरूको लिस्ट सुनाएका थिए । प्रचण्डले बुझिसके- माओवादीको मालगाडी अब उधारो आश्वासनको तेल हालेर धेरै दिन चल्न सक्दैन ।

मलाई लाग्छ, धेरै टाढा नपुर्‍याइए पनि, अब शान्ति प्रक्रियाका गाडीलाई एक स्टेसन परसम्म धकेलिने छ । शान्ति प्रक्रियाको यो गाडी रोकेर फाइदा हुने दिन सकिएका छन् । कांग्रसले पनि माओवादी सेना समायोजनको संख्याबारे सानोतिनो झिंगे अत्तो थापेर बखेडा गर्नुको औचित्य छैन । पुनःस्थापन हुन चाहने लडाकुहरूलाई दिइने उचित प्याकेज रकममा पनि कसैले मन सानो पार्न पर्ने कारण छैन । माओवादीलाई गिरिजाप्रसाद कोइरालाले 'शान्ति सम्झौता' मा ल्याएका थिए, न कि कुनै आत्मसमर्पणको टेबुलमा । अर्कोतिर, माओवादीको आफ्नो 'बुझाइ' सम्बन्धी समस्या कहाँबाट सुरु भयो भने- उसले जनआन्दोलन-२ पछि काठमाडौं आउँदा आफूले सारा संसारलाई नै हराएर आएको भ्रम पाल्न थाल्यो । हुँदाहुँदा दक्षिण एसियाको सामरिक नक्सा नै बदल्ने 'सोम शर्माको सातु' सपना देख्न थाल्यो । त्यो देखेर 'दुःखका बेला' माओवादी नेतृत्वलाई 'नोयडा' मा डेरा दिने 'घरबेटी' क्रोधित हुनु स्वाभाविकै थियो । तर आजको दिनसम्म आइपुग्दा त्यो राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्थितिमा 'केही' बदलाव आएको छ । दुवै पक्षको मनमा जमेको मैलो पूरै सफा नभएता पनि केही हदसम्म पखालिएको भने अवश्य छ ।

आदरणीय पाठकहरूले भन्नु होला, 'नयाँ प्रधानमन्त्री आएको साइतमा के बेकारका पुराना कुरा गरिरहेको होला ?' कुरा त एकछिन पछि म पनि नयाँ नै गर्नेछु, तर बिर्सन नहुने तथ्य के हो भने- अघि उठाइएका प्रसंग पुराना भएता पनि बासीचाहिँ अवश्य भएका छैनन् । ताजा नै छन् र समाधान नगरेसम्म ताजै रहने छन्, प्रधानमन्त्री चाहे जति आऊन् र जाऊन् ।

अहिलेको अवस्थामा समस्या समाधानको अर्थ हो- तीन महिना होइन, दुई महिनाभित्र सरकारले शान्ति प्रक्रियामा ठोस 'नगदी' काम गरेर देखाउने । होइन भने जुन रफ्तारमा मधेसी मोर्चा माओवादी नेतृत्वको सरकारमा आउन सहमत भएको छ, त्योभन्दा धेरै छिटो वर्तमान गठबन्धनबाट गायब हुने छ । एक वाक्यमा भन्ने हो भने यो सरकारको आयु यसले शान्ति प्रक्रियाका सम्बन्धमा गर्ने नगदी कार्यमाथि निर्भर रहने छ । के बाबुरामको सरकारले त्यसो गर्न सक्ला ? यसको सरल उत्तर छ- गर्न सक्नुपर्छ । यो सरकार पनि असफल भयो भने १२ बुँदे समझदारीको आधारमा निर्माण भएको वर्तमान राजनीतिक संरचना जरैदेखि भत्कने छ ।

यो तथ्यप्रति सबैभन्दा धेरै चिन्ता कामरेड प्रचण्डलाई छ । किनभने १२ बुँदे समझदारीयताका घटनाक्रममा सबैभन्दा धेरै लाभ उहाँकै पार्टीलाई भएको छ । मैले यसो भन्दा माओवादी पार्टी उक्त लाभको हकदार थिएन भन्ने अर्थ कदापि नलागोस् । निश्चित रूपले पहिलो पटक भएको चुनावमा सबैभन्दा बढी भोट ल्याउने पार्टी त्यही हो । र, प्रत्यक्ष निर्वाचनद्वारा प्रमुख कार्यकारीको निर्वाचन हुने प्रावधान नयाँ संविधानमा आएको खण्डमा माओवादी नेतृत्वलाई पराजित गर्न अरू पार्टीका 'साविकबमोजिम' नेताहरूलाई फलामे चिउरा चपाउनुसरह हुनेछ । यस्तो सुखद सम्भाव्य भविष्य त्यस बखतमात्र यथार्थ बन्ने छ, जब शान्ति प्रक्रिया टुंगिएर नयाँ संविधानको निर्माण हुने छ । शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माण गर्न अहिलेजस्तो अनुकूल समय पहिला कहिले थिएन । १२ बुँदे समझदारीका दुई देखिने र एक नदेखिने तर बुझिने पक्षले विगतमा गरेका गल्तीबाट पाठ सिक्दै अगाडि बढे शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माण एउटा निश्चित विन्दुमा पुग्ने छन् । तर त्यो काम एउटा निश्चित समयसीमाभित्र एउटा निर्धारित विन्दुमा पुगेन भने सबैभन्दा बढी घाटा माओवादी पार्टीलाई नै हुनेछ, किनभने समाजलाई यहाँसम्म ल्याइपुर्‍याउन सबैभन्दा बढी दुःख र सुख पनि त्यही पार्टीले बेहोरेको छ ।

प्रचण्डले पछिल्लोपटक माओवादी सरकारको नेतृत्व गर्दाको अवस्थालाई आजको अवस्थासँग तुलना गर्ने हो भने बागमतीमा धेरै पानी बगिसकेको छ । प्रधानमन्त्री पदबाट प्रचण्डको निर्गमपछि आफ्ना हरेकजस्तो सभामा माओवादीद्वारा कालो झन्डा देखाइने गरिएका विजयकुमार गच्छदारलाई रातो कार्पेट ओछ्याएर माओवादी नेतृत्वको मन्त्रिमण्डलमा सादर दण्डवत गरी समावेश गरिएको छ । बताइन्छ कि माओवादी र मधेसवादी दुई परिवर्तनकामी शक्ति हुन् । अब हेरौं यी 'परिवर्तनकामी' हरू 'परिवर्तनकारी' बन्न सक्छन् कि सक्दैनन् ? परिवर्तनकामी हुनु र परिवर्तनकारी हुनु धर्ती आसमान जत्तिकै नितान्त फरक कुरा हुन् । नयाँ नेपाल 'परिवर्तनकामी' नेताहरूले भरिएको छ, नकि परिवर्तनकारी नेताहरूले । परिवर्तनको 'कामना' जसले पनि गर्न सक्छ तर परिवर्तन 'गरेर' देखाउन सक्ने पुरुषार्थ, परिस्थिति र भाग्यको त्रिवेणी थोरैलाई मात्र उपलब्ध हुन्छ ।

बजारमा बाबुरामजीका कुशल मिडिया म्यानेजरहरूले झ्याली पिटाएका छन्- डाक्टरसाब सिंहदरबारमा पस्नु भयो अब नयाँ नेपाल गजब नेपाल हुन्छ । डाक्टर साबले मुस्ताङ गाडी चढ्नुभयो, अब नेपाली अर्थ व्यवस्थाले सगरमाथाको चुचुरो चढ्नेछ । सर्वहारालाई पनि राहत मिल्छ, धनीमानीलाई पनि राहत मिल्छ । बुद्धिजीवीको त कुरै छाडौं डाक्टर साब आफैं बुद्धिजीवी । पत्रिका र टेलिभिजनमा कथित जनसर्वेक्षण देखाइएका छन्, जहाँ ८५ प्रतिशत मत डाक्टरसाबका पक्षमा छन् । -म आजै यसै स्तम्भद्वारा विभिन्न सञ्चार माध्यममा दैनिक गरिने सर्वेक्षणहरूको एक अत्यन्त गलत र अवैधानिक पक्षप्रति सम्पूर्ण जनताको ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु । मैले देखेअनुसार नेपाली टाइम्सको एउटा अपवादबाहेक अरू कसैले कथित 'जनताको आवाज' सर्वेक्षणमा कति जनाले भोट हाले अर्थात् सर्वेको 'स्याम्पल साइज' कत्रो थियो भन्ने कुरा जनतालाई कहिले बताइँदैन । नेपाल टेलिकमको एक अधिकृतले मलाई बताएअनुसार कतिपय अवस्थामा दस जनाले पनि भोट नहालेको कुरालाई टेलिभिजन च्यानलहरूले 'यही हो आजको जनमत' भनेर प्रसारण गरिरहेका छन् ।) यो कुरा मैले डाक्टर भट्टराई अरू कसैभन्दा कम लोकपि्रय छन् भन्ने अर्थमा लेखेको होइन । निश्चय पनि देशले एक सुयोग्य मानिसलाई, सम्भवतः सबैभन्दा योग्यलाई प्रधानमन्त्रीको रूपमा पाएको छ ।

आज मेरा पुराना मित्र डाक्टर बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री हुनुभएकोमा म जति खुसी छु, त्यतिकै चिसो मेरो मनमा पसेको छ, उहाँलाई देवत्वकरण गराउने प्रयास देखेर । कसैलाई यति धेरै देवत्वकरण पनि नगरौं ताकि त्यो खस्ने बेलामा पृथ्वीमा समेत नरोकिएर सीधै पाताल प्रवेश गरोस् । मानिसलाई कि राक्षस बनाउने कि देवता तुल्याउने नेपाली समाजको पुरानै रोग हो । हाम्रो प्रेसमा पनि त्यो रोगको छाया बेलाबखतमा प्रस्टै देखिन्छ । अलि अलि देवः र अलि अलि दानव मिलेर बनेको छ- मानव । यसलाई मानवकै रूपमा राखे पछिसम्म सजिलो हुन्छ ।

नेपालमा गर्नै नसकिने होइन । गर्न सकिन्छ, धेरै क्षेत्रमा सुधार गर्न सकिन्छ तर एउटा सीमाभित्र मात्र । नेपालको विडम्बना के छ भने यहाँ योग्यहरू साहसी छैनन् र साहसीहरू योग्य छैनन् । योग्यता र साहसको मिश्रणले मात्र आजको उपभोगतावादी संसारमा 'नतिजा' दिन सक्छ । त्यो मिश्रणले मात्र एक परिवर्तनकारी समाज (परिवर्तनकामी मात्र होइन ­नि !) सिर्जना हुनसक्छ । डाक्टर भट्टराईको योग्यतामा शंका गर्ने मूर्खता म गर्न चाहन्न, अब बाँकी रह्यो, साहसको कुरा, त्यो डाक्टर साबले आफैं महसुस गर्ने वा नगर्ने विषय हो । प्रचण्डजी वर्तमान अवस्थामा प्रधानमन्त्री नहुने व्यावहारिक परिस्थितिको सन्दर्भमा बाबुराम भट्टराई नै माओवादीका तर्फबाट प्रधानमन्त्री पदका स्वाभाविक दावेदार हुनसक्थे र भए । साँच्चै भन्ने हो भने नेकपा माओवादीको जनसेना र नेतागण जसरी क्रमशः जंगलबाट र 'नोयडा' बाट यहाँसम्म आइपुगेका छन्, त्यो सफलताका निम्ति बाबुरामजीको नीतिलाई जस दिन कसैले पनि कन्जुस्याइँ गर्नु हँुदैन । एक हिसाबले भन्ने हो भने, अहिलेको माओवादी सरकारमा 'जसको नीति उसकै नेतृत्व' स्थापित भएको छ ।

बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री पदमा निर्वाचित हुनुका निम्ति अरू कुराहरूका अलावा पार्टी अध्यक्ष दाहालको उदारता पनि जिम्मेवार छ । हुन त, हल्लाको बजारमा एकथरी शंका व्यक्त गर्दैछन्- प्रचण्डले बाबुरामलाई कत्तिको सहयोग गर्लान् ? शंका गर्नेहरूले नबुझेको गुह्य कुरा के हो भने- बाबुराम, एकैरातमा प्रधानमन्त्री बनेका होइनन् । प्रचण्डजीले यो शुभ कामका निम्ति देश-विदेशमा विगत केही समयदेखि यथेष्ट गृहकार्य पूरा गरिसक्नुभएको थियो । चारै दिशामा गरिएका गृहकार्यपछि मात्र कमरेड प्रचण्ड यो आँकलनमा पुग्नुभएको थियो कि यसपटक माओवादीबाट कुनै मानिस प्रधानमन्त्री हुन सक्छन् भने त्यो बाबुराम भट्टराईमात्र हुन् । एउटा कम्युनिस्ट पार्टीमा, प्रधानमन्त्री बन्न इच्छुक, 'फस्टम्यान' छँदाछँदै 'सेकेन्डम्यान' ले त्यो अवसर पाएको यो घटना साधारण परिवेशमा घटेको हो भनेर पत्याउने मूर्खता म गर्न चाहन्न । अतः प्रचण्डजीले बाबुरामजीलाई धेरै शंकालुहरूले सोचेभन्दा बढ्ता सहयोग गर्ने छन् भन्ने मेरो आँकलन छ । किनभने अब पनि, १२ बुँदे समझदारीका आधारमा निर्माण भएको, वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यको इमानदारीपूर्वक पालन नहुने हो भने अहिलेसम्मको साराका सारा खेल 'रिप्ले' हुने खतरा वास्तविकता बन्न छ महिना पनि लाग्ने छैन । त्यो दुर्घटना रोक्ने हो भने नयाँ सरकारलाई २ महिना उसकै हिसाबले काम गर्न दिऊँ । सके सहयोग गरौं, नसके नयाँ बबाल नथपौं । त्यो अवधिपछि पनि राम्रो लक्षण नदेखिए विकल्पको खोजी स्वाभाविक हुनेछ ।

vijaypanday@hotmail.com