दिल्लीको नयाँ मार्गचित्र > राजेन्द्र महर्जन

मधेसी जनअधिकार फोरमका अध्यक्ष उपेन्द्र यादवको शब्दमा 'दिल्ली नेपाली राजनीतिको तीर्थस्थल हो।' संविधानसभाको विघटन, शान्तिप्रक्रियाको अन्त्य र वाम-वर्चस्व सरकारको समाप्तिबारे तीर्थस्थलबाट कस्तो प्रसाद बाँडिने हो, सबैमा चासो छ। नेपाली राजनीतिको तीर्थस्थलमा फेरिएको क्षेत्रीय शक्तिपीठमा मौन छाएको छ, सबैलाई चकित पार्ने गरी पीठका मुखर दूतको मौन पनि रहस्यमय भएको छ। विदेशी संकेत र सन्देश सुन्न अभ्यस्त जनमानसलाई शक्तिपीठको मौन पनि खट्कने रहेछ।

वास्तवमा शक्तिपीठको मौन आवाज सुन्न सकियो भने, देवी-देवताका भावभंगिमा र तिनका नन्दीभृंगीको नाच हेर्न सकियो भने थाहा हुन्छ, मौनको सन्देश पनि मुखर रहेछ। दिल्लीबाट भर्खरै फर्केका राजदूत राकेश सूद, भारतीय गुप्तचर संस्था 'र' का नेपाल मामिला हेर्ने विशेष सचिव आलोक जोशी र नेपालका लागि पूर्वराजदूत केभी राजनले काठमाडौँमा थालेको घनीभूत मन्त्रणा आफैँ पनि सन्देश र संकेतविहीन थिएनन्। संविधानसभाको म्याद समाप्त हुन लाग्दा पनि लामो मौन साँधेर बसेको दिल्लीले अन्ततः फोरमको फुटमार्फत कडा वक्तव्य दिएको छ। 'र' का विशेष सचिव जोशी काठमाडौँ आएको भोलिपल्टै फोरमको फुटमार्फत दिइएको सन्देश हो, दुई तिहाइ बहुमतको लोकतान्त्रिक र संवैधानिक प्रक्रियाबाट पनि संविधानसभाको म्याद थप्न पाइँदैन, वाम वर्चस्वको सरकार ढाल र ताजा जनादेशमा जाऊ!

माओवादी र सात दलबीच बाह्रबुँदे सहमतिमा सहजीकरण गरेको दाबी गर्दै नेपाली राजनीतिमा वर्चस्व कायम गरेको दिल्ली सुरुमा संविधानसभाविरोधी थिएन। संविधानसभाबाट लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको घोषणालाई पनि पचाएको दिल्लीलाई संविधानसभा त्यतिखेर भालुको कन्पट भएको थियो, जब अपेक्षाविपरीत माओवादी ठूलो दल बन्यो। माओवादी नेतृत्वको सरकारले उसको रणनीतिक र सुरक्षासम्बन्धी स्वार्थ पूरा गर्ने छाँट नदेखाएपछि ऊ आक्रामक भयो। इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुपको विश्लेषणअनुसार प्रचण्ड सरकारलाई गिराउन प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गरेको दिल्ली 'बृहत् लोकतान्त्रिक मोर्चा' बनाएर माधव नेपाल सरकार निर्माण गर्न सफल भयो। उसले माओवादीलाई शान्ति, संविधान र सरकारको प्रक्रियाबाट अलग्याएपछि नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता चरम भयो। उसले अनमिन बहिर्गमनपछि शान्तिप्रक्रियाको नेतृत्व गर्न खोजेपछि राजनीतिक अस्थिरताकै कारण संविधानसभामात्रै होइन, शान्तिप्रक्रिया पनि पंगु भयो। शान्ति र संविधानसभा पंगु हुने सर्तमा पनि छिमेकमा 'नियन्त्रित अस्थिरता' उसको नीति र नियत हो। 'नियन्त्रित अस्थिरता' मा मात्र छिमेकमा आफ्नो राजनीतिक वर्चस्व बलियो हुने उसको विश्वास छ।

माधव नेपाल सरकारको पतन भएपछि नियन्त्रित अस्थिर अवस्था फेरियो र आफ्नो नीति-नियतको सघन विस्तारका लागि दिल्लीले नयाँ नीति अख्तियार गर्‍यो। माओवादीको बलमा झलनाथ खनालको सरकार बन्नुअघि 'सरकारहीनताको अवस्था' मा बनाइएको नयाँ रणनीति हो : सन् २०११ मा नेपाली राजनीतिलाई ताजा जनादेशतिर धकेल्ने। 'टाइम्स अफ इण्डिया' का अनुसार 'त्यस्तो चुनावमा निःशस्त्र गरिएका माओवादीले पनि चुनावमा सहभागिता जनाउनेछन् र कसैले पनि चुनावमा बलप्रयोगका आधारमा नाजायज फाइदा लुट्न पाउने छैनन्। यही रणनीति नै काठमाडौँमा हुने अबको राजनीतिक लेनदेनको मुख्य मुद्दा हुनेछ। त्यसका खेलाडी हुनेछन्, नेपालकै राजनीतिक नेताहरू।' यस्तो नीति लागू गर्न भारतले सीधै हस्तक्षेप नगर्ने र नेपालीलाई लगाउने कार्ययोजना बनायो। 'टाइम्स अफ इण्डिया'मा प्रकाशित इन्द्रानी बागचीको रिपोर्टअनुसार, 'हस्तक्षेपका लागि भारतलाई नेपालका विभिन्न विचार राख्ने पक्षले सम्पर्क नगरेका होइनन्, तर भारत त्यस्तो हस्तक्षेपकारी भूमिकाबाट अलगै रहेको छ, किनभने त्यस्तो सक्रिय हस्तक्षेपले नेपालीभित्र भारतीय मित्र बढाएको छैन।'

भारतीय प्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहले सबैजसो राज्यका प्रमुखहरूसँग भेटघाटमा त्यही नयाँ रणनीतिलाई अभिव्यक्त गरे, 'भारतले शान्ति र स्थायित्व चाहेको छ, त्यसका लागि नयाँ जनादेश नेपालको निम्ति उपयुक्त छ।' नयाँ वर्षको सन्देश दिँदै उनले '२०११ मा नेपाल र बंगलादेशजस्ता निकटतम छिमेकीमा विशेष चासो बढाउने' घोषणा गरे। भारतले प्रत्यक्ष हस्तक्षेपको सट्टा नेपाली राजनीतिक खेलाडीलाई नै उपयोग गर्ने कार्ययोजना बनाएलगत्तै भारतीय चाहनाविपरीत माओवादी र एमालेको सरकार बन्यो। यही असफलताबाट आहत दिल्लीले आफू निकट नेता सूर्यबहादुर थापालाई तीर्थाटन गर्न बोलायो। एकसेएक देवी-देवताको दर्शनपछि स्वदेश फर्केर उनले 'वामपन्थी सरकारविरुद्ध लोकतान्त्रिक मोर्चा'को रट लगाँउदै दक्षिणपन्थी मोर्चाबन्दी गर्न खोजे। थापा फर्किएलगत्तै मधेसी मोर्चाका तीन नेता तराईका सशस्त्र समूहसँगै तीर्थाटनमा एकसाथ निम्त्याइए भने पछि केपी ओली पनि बोलाइए। तिनीहरूले भारतीय सन्देश पाए, जेठ १४ सम्ममा शान्तिप्रक्रिया टुंगोमा नपुगे नयाँ चुनाव गराउनुपर्छ। दिल्लीमै फोरम लोकतान्त्रिकका अध्यक्ष विजय गच्छदारले सन्देश चुहाए, 'भारत संविधानसभाको अर्को अवधि थप गर्नुपर्छ भन्ने पक्षमा छैन।'

पूर्वब्रिटिस उपनिवेश भारतको नयाँ नेपाल-नीतिमा पनि नव-औपनिवेशिक छायाँ परेको छ, अन्यथा स्वतन्त्र छिमेकको राजनीतिक मार्गचित्र कोर्ने र उपनिवेशमा जस्तै 'राजनीतिक व्यवस्थापन' गर्ने धृष्टता गरिँदैन। अन्तोनियो ग्राम्चीका अनुसार औपनिवेशिक गुलामी एक देशले लाद्ने एकतर्फी प्रक्रियामात्रै होइन, बिचौलिया तप्काले लादिएको औपनिवेशिकता स्विकार्ने र स्विकार्न सहमत गराउने काम गरी त्यसलाई दुईतर्फी बनाउँछ,। बिचौलियाको भूमिका खेल्न उद्यत नेपाली नेतामध्ये एक विजय गच्छदारले काठमाडौँ आएर भने, 'भारतले शान्तिप्रक्रिया पूरा गरी जेठ १४ भित्रै संविधान बन्न नसके संविधानसभाको म्याद थप्न नहुने सुझाव दिएको छ, नेपालको शान्ति र लोकतन्त्रप्रतिको बृहत्तर हितलाई ध्यानमा राख्दै यसलाई जुनसुकै सहयोग गर्न ऊ तयार रहेको छ।'

दिल्लीदेखि काठमाडौँका ससाना दरबारसम्मको एउटै मत छ, माओवादीले शान्तिप्रक्रिया पूरा नगरी सत्ता कब्जा गर्ने र संविधानसभाको म्याद थप्ने रणनीति बनाएको छ। शान्तिप्रक्रिया, संविधान लेखन र लोकतन्त्रको बाधक माओवादी हो। उसलाई एकातिर पन्छाउन सकियो भने सबै राजनीतिक प्रक्रिया ठीकठाक हुन्छ। त्यही बुझाइका आधारमा दिल्ली यात्राबाट फर्किएलगत्तै मधेसी दलहरूले माओवादीलाई सीमान्तकृत गर्न संघर्ष चलाए, त्यसैको तारो बन्यो माओवादी सम्मिलित एमाले नेतृत्वको सरकार। गच्छदारले दिल्लीबाट फर्केको दुई दिनपछि नै माओवादीविरोधी मोर्चा निर्माणका अभियन्ता सूर्यबहादुर थापासँग भेटेर 'भारतलाई वर्तमान सरकारविरुद्ध नाकाबन्दी लगाउन आग्रह गर्ने' कुरा उठाए। माओवादी-इतर दलहरूले सरकारलाई नाकाबन्दी गरिरहेको बेला दिल्लीलाई समेत नाकाबन्दीका लागि गुहार्ने गुलामी देखाइयो, जुन 'संसारकै सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्र'लाई अपाच्य भएन। दिल्ली क्षेत्रीय शक्तिपीठबाट विश्वकै महाशक्तिपीठ बन्न लागेकाले तीर्थस्थलमा गुलामी, सलामी र मलामी स्वीकार्य भयो।

विदेशी शक्तिपीठमा गुलामी र स्वदेशी मनुवाबीच गुलामीमुक्त देशभक्त नेताको दाबी गर्नु नेपाली नेतृत्वको रोगै हो। गच्छदारले पनि गुलामीलाई छोपछाप पार्न 'ताजा जनादेश मौलिक अवधारणा हो' भन्ने दाबी प्रमाणित गर्न कुनै कसर बाँकी राखेनन्। तर, दिल्लीनिर्मित अवधारणा बोक्दै उनले संविधान बनाउन छाडेर मधेसी मोर्चामार्फत तराई केन्द्रित आमसभाको लहरै चलाए पनि धेरैमा भ्रम छैन : गच्छदार प्रधानमन्त्री निर्वाचनमा प्रचण्डलाई हराउन दिल्लीले उठाएका कैँची उम्मेदवार हुन्। ताजा जनादेशका लागि संविधानसभाबाट राजीनामा दिने उनी र मधेसी मोर्चाका नेताको ध्वाँसमा पनि दक्षिणी देवी-देवताकै आशीर्वाद झल्किन्छ।

आफूचाहिँ संविधान बनाउन छाडेर सडकमा गएर कुर्लने अनि अरुलाई चाहिँ संविधान नबनाएको दोष थोपर्दै 'ताजा जनादेश'का लागि मार्गप्रशस्त गर्नेः यस्तो जालसाजीलाई दिल्लीले सघाउनु अनौठो होइन। 'ताजा जनादेश'को नीतिका लागि सहयोगी हुने सबै राजनीतिक जालसाजीलाई उसले सहयोग गर्छ नै। चाहे त्यो दसबुँदे सर्त तेर्स्याउँदै संविधानसभाको म्यादै नथप्ने अडानमा रहेको कांग्रेसले सत्ताशक्तिका लागि गरेको मोलमोलाइ होस् वा आफ्नै अध्यक्षलाई प्रधानमन्त्रीबाट राजीनामाका लागि अत्तो थाप्ने माधव नेपाल-केपी ओली गुटले पार्टी-सत्ताका लागि गरेको बखेडा होस् वा फोरमको फुट होस्। विदेश-सचिव निरुपमा राव र विदेशमन्त्री एसएम कृष्णालाई नेपाल भ्रमणमा पठाएर नेपाली राजनीतिको नाडी छामिसकेको दिल्ली सूद, जोशी र राजनमार्फत यस्तै राजनीतिक जालसाजी र नेपाली खेलाडीको उपयोगबाट नयाँ नीति लागू गर्न क्रियाशील छ।
संविधानसभाको म्यादै थप्न नदिने र अनेक सर्त पूरा भएपछि मात्रै म्याद थप्न दिने नेपाली राजनीतिक खेलाडीको खेल हेरेर शान्ति र संविधानविरोधीलाई लाग्न सक्छ, हाम्रो खेलमैदान र खेलाडी स्वतन्त्र एवं सार्वभौम छँदै छन्, माओवादीले पो विदेशी प्रभुलाई डाकेको हो नि। यथार्थमा माओवादी र एमालेजस्ता खेलाडीले प्रयोग गरेको

आत्मनिर्णयको अधिकारलाई नै गोलपोस्ट बनाएर खेलिएका पछिल्ला छद्म खेल र खेलाडी भने स्वचालित छैनन्। यस अर्थमा शान्ति र संविधान सुनिश्चित गर्दै संविधानसभाको म्याद थप्ने संघर्ष नेपाली राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक लडाइँ कम, बाह्य शक्तिपीठका पीठाधीशद्वारा लादिएको द्वन्द्व बेसी हो।

संविधानसभाको म्याद नथप्ने र सर्तसहित मात्रै थप्ने नेपाली राजनीतिक खेलाडीसँग जेठ १४ पछिको मौलिक मार्गचित्र छैन। दिल्लीसँग भने साख गुमिसकेको अवस्थामा मात्रै माओवादीलाई ताजा जनादेशका लागि बाध्य पार्ने आफ्नै मार्गचित्र छ। त्यसका लागि उसले सेनासहितको राष्ट्रपति शासन वा गोलमेच सम्मेलनबाट गठबन्धन सरकार र त्यसमा माओवादीको कनिष्ठ सहभागिताका लागि खेलनियममात्रै होइन, खनालजस्ता खेलाडीलाई पनि फेर्न सक्छ। ओसामा बिन-लादेनको हत्यापछि अमेरिकासँग बढ्दो हिमचिम र राज्यका निर्वाचनमा वामपन्थी दलको हारबाट बढ्दो दम्भका कारण ऊ छिमेकमा चलखेल बढाउने रणनीतिअनुसार थप आक्रामक हुनसक्छ।

हुन त नेपाली राजनीतिलाई दिल्लीको वर्चस्व र चलखेलबाट उम्काउने प्रयास पनि हुँदै नभएको होइन। सेना समायोजनबारे नेपाली सेनाको अनौपचारिक खाकामा सहमतिसँगै शान्तिप्रक्रिया १२ हप्तामा र नयाँ संविधान ४६ हप्तामा टुंग्याउने नेपाल सरकारको प्रस्ताव यस्तै एक प्रयास हो। बृहत् शान्ति सम्झौताअनुसार शान्तिप्रक्रिया अगाडि बढाउनुपर्ने बेला कन्टेनरका हतियार बुझाउने र शिविर खाली गर्नेजस्ता अपमानजनक अत्तो थापिरहनुको साटो कांग्रेस सरकारी प्रस्तावमा सकारात्मक हुनासाथ दिल्लीबाट आयातित ताजा जनादेश रणनीति असफल हुन सक्छ। बाह्रबुँदे समझदारीदेखि जनआन्दोलन, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, संविधानसभामार्फत् समावेशी लोकतान्त्रिक संविधान निर्माणलाई तीन हजार हतियारको संगीनमा लगेर बाँध्ने जिद्दी र दिल्ली नियन्त्रित अस्थिरतामा रमाउँदै ताजा जनादेशबाट सत्तारोहण गर्ने दिवास्वप्न देख्ने लोभ त्यागिएन भने सम्पूर्ण अराजकताको दोषको भागिदार तीर्थस्थलमात्रै होइन, सबै तीर्थयात्री पनि हुनुपर्छ।

एउटा अन्तर्राष्ट्रिय आतङ्कवादीको कथा > ज्यासन बुर्क र लरेन्स जोफ

शत्रुहरूका लागि उनी एकजना धार्मिक कट्टरपन्थी थिए, हजारांैको रगतले आफ्नो हात लत्पताएका आतङ्कवादी जसले व्यापक रूपमा इस्लामिक संसारमा युद्ध र पीडा ल्याए । उनैले योजना बनाएको २००१ सेप्टेम्बर ११ को आक्रमणलगत्तै बढेका उनका समर्थकहरूका लागि बिन लादेन मुस्लिमहरू विरुद्धको पश्चिमा थिचोमिचो विरुद्ध लड्ने एक दूरदर्शी थिए । दुवैका लागि ५४ को उमेरमा मारिइएका ओसामा विन लादेन दुर्लभ व्यक्तित्व मध्येका एक थिए, जसले इतिहासको बाटो बदलिदिए । उनको जिन्दगी अतिपना र विरोधाभाषहरूले भरिएको थियो । अत्यन्त घनाढ्य परिवारमा जन्मेका उनी तुलनात्मक रूमपमा गरिबीमा बाँचे । सिभिल इन्जिनियरिङ पढेका उनले धार्मिक गुरुको जिम्मेदारी लिए । प्रतिभाशाली यी प्रोपोगन्डाकर्तासँग लडाइँको कमै अनुभव थियो । उनले आफूलाई धर्मयुद्धकारीका रूपमा प्रस्तुत गरे । अहिलेको संसारमा न्याय ल्याउने उपायका रूपमा सातौं शताब्दीका मूल्य र सामाजिक मान्यतामा फर्किन आग्रह गर्ने उनले इस्लामिक कानुनको जडसूत्रवादमार्फत हजारौंलाई मार्न आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरे । पृथ्वीका सबैभन्दा कुख्यातमध्येका एक उनी वर्षौंसम्म लुकेरै बसे, उनका अनियमित सार्वजनिक उपस्थितिहरू इन्टरनेटमा राखिने भिडियोहरूमै सीमित रहे । आफ्नालागि केही कुराको वास्ता नगर्ने र सबै कुरा अरूका लागि त्याग्ने भनी आफूलाई चिनाउने उनी आफ्नो वंश र सन्तानबारे अत्यन्त सचेत थिए ।
बिन लादेनको कथा यमनको दुर्गम, गरिब र अत्यन्य कट्टरपन्थी हाध्राम्वात जिल्लामा सुरु भयो, जहाँबाट उनका पिता मोहम्मद बिन अब्द बिन लादेन सन् १९३० मा पैसा कमाउन साउदी सहर जेद्धाका लागि निस्केका थिए । ५२ बच्चाहरूमध्येका १७ औं ओसामा सन् १९५७ मा जन्मेका थिए । त्यतिन्जेलसम्ममा उनका बाबु साउदी शासक परिवार अल-साउदसँग सम्बन्ध गाँसिसकेका अत्यन्त धनी निर्माण व्यवसायी भइसकेका थिए । शाही परिवारसँगको त्यो सम्बन्धले बाबु लादेनलाई रियादमा दरबारहरू र मदिनादेखि जेद्धासम्म राजमार्ग बनाउन आकर्षक ठेक्काहरू दिलायो । मक्कामा इस्लामको सबैभन्दा पावन मस्जिदको पुनर्निर्माण गर्न पाउनु उनीहरूको पारिवारिक कम्पनी बिन लादेन समूहका लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि थियो । ओसामाका बाबु साधा जीवन जिउने परिवारमूली थिए भने आमा सिरियाकी सुन्दर र शिक्षित महिला जसले बुर्काको साटो पश्चिमा महिलाहरूले लगाउने जस्ता सुटहरू रोजिन् । विदेशी र दसौं पत्नी भएकाले घरगृहस्थीमा उनको इज्जत कम थियो । साउदी अरेबियामा जन्मेका र जेद्धाको एउटा दरबारमा हुर्केका ओसामा सज्जन, मिलनसार, मिहेनती र सानैदेखि धार्मिक रूपमा हुर्के । ओसामा ११ का हुँदा उनका पिता हेलिकप्टर दुर्घटनामा परेर मरे ।
उनका दाजुभाइले विदेशमा पढ्दा र प्रायः पार्टीहरू गर्दा अग्ला र अत्यन्त लजालु किशोर साउदी अरेबियामै बसे । १९७४ मा आफ्नी आमाकी दाजुकी १४ वर्षे छोरी नाज्वा घानेमसँग बिहे गरे र जेद्धाको किङ अब्दुल अजिज विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्र तथा व्यवस्थापन शंकायमा भर्ना भए । सन् ७० को अन्त्यतिरको अरब विश्वका विश्वविद्यालयहरू व्यापक वैचारिक संघर्षमा सामेल भए । इजिप्टमा वामपन्थीहरूले शारीरिक र वैचारिक रूपमा इस्लामी सिद्धान्तका बढ्दा समर्थकहरूसँग लडे । ती इस्लामी विचारहरू १०३० को दसकदेखि नै अरब विश्वमा व्याप्त थिए, तर १९६७ मा इजरायलविरुद्ध अरब सेनाहरूको असफलताले तिनलाई थप ऊर्जा मिलेको थियो । अधिराज्यभन्दा बाहिर बाह्हावाद भनी चिनिने कडा साउदी 'सलाफिस्ट' इस्लाम परम्परामा हुर्काइएका ओसामा विश्वविद्यालयमा चाहिँ नयाँ खाले राजनीति र प्रायः धर्मगुरु विरुद्धको धार्मिक सिद्धान्तसँग परिचित भए । ती दुईको फ्युजन, विशेषगरी करिस्मादार जोर्डनी प्यालेस्टाइन अब्दुल्ला अज्जामजस्ता वक्ताहरू, युवा ओसामाको सोच विकासको आधार बन्यो । बिन लादेन दिक्षित हुने वर्ष १९७९ इस्लामिक विश्वका लागि उथलपुथलयुक्त भयो । फेब्रुअरीमा आयातोल्ला खोमेनीले इरानमा इस्लामिक गणतन्त्र स्थापना गरे । नोभेम्बरमा विद्रोहीहरूले मक्कामा मस्जिदहरू कब्जा गर्दै वास्तविक इस्लामी शासनमा फर्किन माग गरे । अन्त्यमा सेनाले उनीहरूको कब्जाबाट मस्जिदहरूलाई छुटाएर विद्रोहीहरूका नेतालाई मार्दा बिन लादेन आन्दोलित भइसकेका थिए । त्यो सैन्य कारबाहीमा उनले इस्लामको सबैभन्दा पवित्र माटोमा गरिएको अत्याचार देखे । उनका लागि विद्रोहीहरू नायक र सहिद थिए । एक महिनापछि त्यो वर्षको तेस्रो निणर्ायक घटना भयो- सोभियत सेनाबाट अफ्गानिस्तानमाथि आक्रमण ।
पछि उनले धाक लगाए पनि ओसामा तत्कालै अफ्गानिस्तानभन्दा २० माइल टाढाको पाकिस्तानी सहर पेसावर गएनन् । थुप्रै वर्षसम्म अफ्गानिस्तानको माक्र्सवादी सरकारविरुद्ध भूमिगत र खुला अभियानको केन्द्र बनेर पेसावरले शीतयुद्धको महत्त्वपूर्ण अग्रआधारभूमिको छवि बनाएको थियो । १९८१ को सुरुतिर आएर १९८६ मा निर्णयक रूपमा त्यहीं बस्नुअघि उनले केही वर्ष पेसावर र साउदी अरेबियाबीच केही यात्रा गरे । अन्य अन्तर्राष्ट्रिय लडाकुहरूकै जस्तो अफ्गानिस्तानमा सोभियतहरू विरुद्धको युद्धमा बिन लादेनको भूमिकालाई पनि अतिरञ्जिन गरिएको छ । उनको र उनीहरूको सैन्य योगदान नगन्य थियो । 'विदेशी लडाकुहरू' कहिल्यै केही हजारभन्दा बढी भएनन्, तीमध्ये पनि कतिले युद्ध देख्दै-देखेनन्, तर शरणार्थीहरू या घाइते अफ्गानी लडाकुहरूका लागि आश्रयस्थल चलाए । सात अफ्गानी मुजाहिद्दीन समूहहरूलाई मात्रै पाकिस्तानीहरूले अमेरिकी र साउदी सहयोग बाँडेका थिए, अरूलाई होइन । त्यस्तै अफ्गानीहरूलाई मात्रै प्रशिक्षण दिइएको थियो । पछि दाबी गरिए जस्तो बिन लादेनलाई अमेरिकी जासुसी संस्था सीआईएले सिर्जना गरेको होइन, सीआईएको उनीजस्ता मान्छेसँग सम्पर्कै थिएन ।
१९८७ मा ३० वर्षका बिन लादेनले जाजी भनिने सानो अफ्गान बस्ती वरिपरिका डाँडामा भएको एउटा लडाइँमा भाग लिए । अफ्गानिस्तानबाट सोभियत शासन हटेको ६ महिनापछि पूर्वी अफ्गान सहर जलालावाद सरकारी सेनाबाट खोस्न गर्न गरिएको महँगो र दुर्भाग्यशाली युद्धमा बिन लादेन सहभागी भएको प्रत्यक्षदर्शीहरूले सम्झेका छन् । त्योभन्दा एक वर्षअघि बिन लादेन, अल-जवाहिरी र १४ अन्य सहयोगीहरूले पेसावर पश्चिमको एउटा बस्तीमा भाडामा लिइएको एउटा घरमा थुप्रै बैठकहरू गरेर अल-कायदा नामको संगठन खोलेका थिए । समूहको लक्ष्य, सांगठनिक स्वरूप र नेतृत्व संरचनाबारे छलफल गर्न घन्टौं बैठक भएका थिए । संस्थापकहरूले उनीहरूको समूहको नाम छान्दा खासै धेरै सोचेजस्तो देखिँदैन, तर त्यो सही र उपयोगी थियो । 'अल-कायदा' निकै नै प्रयोग गरिने अरेबिक शब्द थियो, यद्यपि सामान्यतः 'आधार'का रूपमा अनुदित भए पनि शब्दका अन्य अर्थहरू पनि छन् । यो विविधता र लचकता, जुन आफैंमा त्यतिबेलाका लडाकु समूहहरूले प्रयोग गर्ने नामहरूभन्दा फरक धारको थियो, पछिल्ला वर्षहरूमा महत्त्वपूर्ण सावित भयो ।
आफूलाई अन्तर्राष्ट्रियवादी मान्ने अल-कायद त्यतिबेला इस्लामिक विश्वमा सक्रिय अन्य थुप्रै लडाकु समूहहरूभन्दा भिन्न भयो । त्यसका संस्थापकहरूको लक्ष्य सोभियतहरू विरुद्ध लडिरहेका फरक लडाकु समूहहरूलाई एकत्रित पारेर नयाँ लक्ष्यविरुद्ध निसाना साध्न लगाउनु थियो । अल-कायदाको अभियानले मुख्यतः दुई रूप लियो- अफ्गानिस्तानकै जस्तो गुरिल्ला युद्ध र हिंसामा आउन गरिएको आह्वानलाई बेवास्ता गर्नेहरूलाई उत्तेजित पार्ने शानदार र हिंस्रक कार्यहरू शृङखलाबद्ध ढंगमा गर्ने ताकि तिनले मुस्लिमहरूका लागि नयाँ युग आएको संकेत गर्ने जनआन्दोलनहरूको सिर्जना गरुन् । दुवै रणनीतिले एकअर्कालाई सहयोग गरे ।
अफ्गानिस्तानबाट सोभियतहरू हटेपछि र परस्पर संघर्षरत समूहहरू बीचको द्वन्द्व झन् खराब भएपछि लादेन साउदी अरेबिया फर्किए । नायकका रूपमा सम्मान गरिने आशा गरेका लादेन अधिराज्यका अधिकारीहरूबाट चिसो स्वागत पाएपछि फर्किएका मुजाहिद्दीनजस्तै स्तव्ध भए । बढ्दो रूपमा उनी आलोचक हुँदै थिए, तर त्यतिन्जेलसम्ममा उनी आफ्नै भूमिका शासकहरू विरुद्ध पूर्णरूपमा गइसकेका थिएनन् । अगस्ट १९९० मा इराकले कुवेत कब्जा गरेपछि र साउदी सुरक्षामा आँच पुर्‍याएपछि लादेनले 'भगवानविहीन' सद्दामविरुद्ध लड्न अरब र अफ्गान लडाकुहरूको एउटा समूह खोल्ने प्रस्ताव गरे । उनको प्रस्ताव अस्वीकृत भयो र साउदी शासक सल-साउदहरूले बरु अमेरिकाको सहयोग पो मागे ।
जनवरी १९९१ सम्ममा करिब तीन लाख विदेशी सेनाहरू साउदी भूमिमा जम्मा भइसकेका थिए । बिन लादेनले अमेरिकीहरूलाई 'पवित्र अरब माटोलाई अपवित्र' तुल्याएको आरोप लगाउँदै अरेबियामा दुई धर्महरूलाई छिर्नै दिन नहुने कुरानका हरफहरू उल्लेख गरे । अमेरिकी सेना निम्त्याउने सरकारी निर्णयलाई स्वीकृति दिएकोमा उनले साउदी उच्च धर्मगुरु र अन्य वरिष्ठ धार्मिक नेताहरूको पनि आलोचना गरे । घरमै नजरबन्द गरिएका बेला उनी साउदी अरेबियाबाट भाग्न सफल भए । उनी सुडानको राजधानी खार्तुम पुगे, जहाँ इस्लामी चिन्तक हस्सन तुराबी केही समय अघिमात्र सत्तामा पुगेका थिए र विभिन्न इस्लामिक समूहहरूलाई सुरक्षा र सुविधाहरू उपलब्ध गराइरहेका थिए । त्यसपछिका पाँच वर्ष बिन लादेनले अल-कायदाका योजनाहरूलाई अघि बढाउन प्रयास गरे । यमनका लडाकुहरूसँग सम्पर्क स्थापना गरे र १९९२ मा त्यहाँ भएको विस्फोटमा उनको नाम जोडियो । १९९३ मा सोमालियामा भएको दुर्भाग्यशाली अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेपविरुद्ध पर्यवेक्षकहरू, लडाकु होइन, पठाए । अन्य समूहहरूसँग सम्पर्क गर्ने उनका थुप्रै प्रयास र बाल्कन लगायतका क्षेत्रमा भएका उनका प्रयास विफल भए । बिन लादेनले बाटो बिराएको जस्तो धेरैलाई महसुस हुनथाल्यो ।
तर अमेरिकी सुरक्षा एजेन्सीहरूको र्‍याडरमै थिए- लादेन, यद्यपि उनको नामको हिज्जे प्रायः गल्ती लेखिन्थ्यो र उनलाई 'लगानीकर्ता'का रूपमा वर्णन गरिन्थ्यो । १९९४ मा साउदी सरकारले लादेनको नागरिकता रद्द गर्‍यो र उनको परिवारले पनि उनलाई त्याग्यो । १९९६ मा सुडानले पनि अमेरिकी दबाबमा आफ्नो विरोधाभाषपूर्ण पाहुनालाई देशबाट निकाल्यो ।
लादेन जलालवाद गए, जहाँ तालिवान विरोधी अफ्गानी युद्धसरदारहरूले उनलाई संरक्षण दिने भए । त्यसपछिका वर्षहरूमा चाहिँ अल-कायदा साँच्चैको 'आधार' भयो, स्थापनाकालमा कल्पना
गरिए जस्तो । बिन लादेनले अनुभवी सहकर्मीहरू पाए- अल-जवाहिरीसँग मिलेर प्रशिक्षण शिविरहरू खोले जहाँ स्वयम्सेवीहरूको समूह तयार गरियो । तर अल्जेरिया, इन्डोनेसिया, चेच्निया, उज्वेकिस्तानका थुप्रै लडाकु समूहहरूसँग साझेदारी गर्न अल-कायदाले गरेको प्रयास सफल भएन । यसैबीच बिन लादेनले केही छानिएका पत्रकारलाई अन्तर्वार्ता दिएर भूउपग्रहीय टीभीमार्फत धेरै मानिसहरूसम्म पुग्ने नीति लिए । उनले आफ्नै 'फत्वा' या धार्मिक विचारहरू सार्वजनिक गर्न थाले । १९९८ मा बंगलादेश, इजिप्ट, पाकिस्तानका चार समूहहरूसँग मिलेर अल-कायदाले यहुदी र अन्य धर्मयुद्धकारीहरू विरुद्धको लडाइँ गर्ने भन्दै एउटा विश्व मञ्च गठन गरे । आफ्नो प्रोपोगान्डालाई काममा बदल्दै लादेनले १९९८ अगष्टमा नाइरोवी र दार ए सलामस्थित अमेरिकी दूतावासहरूमा बम आक्रमण आयोजना गरे ।
तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बिल क्लिन्टनले प्रत्युत्यरमा सुडान र अफ्गानिस्तानमा रहेका लादेनका थुप्रै भवन र प्रशिक्षण बिविरमा क्रुज मिसाइल प्रहार गरे । थुप्रै पाकिस्तानी र अल्जेरिन मित्रहरू मरे, तर लादेन आफैंचाहिँ सकुशल उम्किए । १९९९ मा अमेरिकाले तालिवानविरुद्ध जुलाई १९९९ मा नाकाबन्दी लगायो ।
बिन लादेनलाई सबैभन्दा बढी कुख्यात बनाउने २००१ सेप्टेम्बर ११ को न्युयोर्क र वासिङ्टन डीसीमा भएका आतङ्कारी घटनाचाहिँ उनका आफ्नै योजना थिएनन् । ती योजना खालेद शेख मोहम्मदका मनमा उब्जिएका थिए । बिन लादेन अफ्गानिस्तान पुग्ने बित्तिकै उनलाई भेट्न कुवेतमा जन्मेका पाकिस्तानी अनुभवी र कुशल लडाकु शेख गएका थिए । दर्जनौं विमानहरूलाई अपहरण गरेर तिनलाई अमेरिकी निसानाहरूमा बजार्ने शेखको महत्त्वाकांक्षी योजनालाई सुरुमा बिन लादेनले अस्वीकार गरिदिएका थिए । तर १९९९ मा अल-कायदाका वरिष्ठ नेताहरूको बैठकमा ती योजनालाई ब्युँताएर, सुधारेर लागू गर्ने निर्णय गरियो । त्यो योजनाका विरोधीहरूले त्यस्तो गरे अमेरिकाले भयंकर ठूलो प्रतिक्रिया दिने डर व्यक्त गरेका थिए । तर अमेरिका डरछेरुवाहरूको कुहिँदो देश हो भन्ने टुंगोमा पुगेका लादेनले योजना लागू गर्ने निर्णयलाई अघि बढाए । थुप्रै प्रशिक्षण शिविरबाट उक्त कार्यका लागि स्वयम्सेवकहरू छानिने निर्णय भयो ।
यतिन्जेलसम्म सीआईएले बिन लादेन शाखा नै खोलिसकेको थियो र उनलाई जिउँदै या मरेको फेला पारेर बुझाउनेलाई ५० लाख डलरको पुरस्कार घोषणा गरेको थियो । तर लादेनलाई लक्ष्य गर्नु एकदमै अप्ठेरो भयो । अमेरिकी सुरक्षा एजेन्सीहरू आफैं झगडा गरिरहेका थिए । सीआईए या नागरिक संस्थाहरूले बनाएको योजनालाई अमेरिकी सेनाले शंका गथ्र्यो । उता लादेनको तालिवानसँगको सम्बन्ध पनि जटिल बन्यो, दुवै एकअर्कालाई शंका गर्थे । तर तालिवानी नेता मुल्लाह मोहम्मद ओमारमा अन्तर्राष्ट्रियवादी विचार घुसाउन लादेन सफल भएका थिए । सुरुमा सुरक्षा दिने युद्धसरदारलाई तालिवानले लखेटेपछि बिन लादेन काबुर र कान्धाहारबीच ओहोरदोहोर गर्नथाले भने जलालावाद दक्षिणका तोराबोरा पहाड नजिकै आधारभूमि बनाए ।
११ सेप्टेम्बरमै चाहिँ लादेन लोगार प्रदेशका पूर्वी पहाडहरूमा थिए- लगभग त्यही क्ष्ाेत्रमा जहाँ उनी १५ वर्षअघि युद्ध लडेका थिए । सर्टवेभ रेडियोबाट उनले अमेरिकामा आफ्नो योजना सफल भएको समाचार सुने । एकैपटक जस्तो अपहरण गरिएका चार विमानहरूको संयोजन, आतङ्ककारीहरू आएको स्थान र उनीहरूको 'वीरगति', निसानाहरूको छनोट आदि सबै कुराले एउटै समूहतिर औंल्यायो- अल-कायदा । त्यो आक्रमण हुनुभन्दा केही महिनाअघि अस्पष्ट भाषमा अमेरिकी जासुसी संयन्त्रामा त्यस्तै आक्रमण हुनसक्ने बारे अनुमान गरिएको थियो ।
आक्रमणको केही घन्टामै तत्कालीन राष्ट्रपति जर्ज डब्लु बुसले त्यसको दोष लादेनलाई लगाउँदै उनको दृष्टिमा आतङ्ककारीलाई संरक्षण दिने देशविरुद्ध सैन्य कारबाहीको तयारी गरेर अमेरिकालाई सुरक्ष्ाित बनाउने अभियान थाले, जो पछि 'आतङ्कविरुद्धको विश्वव्यापी युद्ध' का रूपमा चिनियो । लादेनलाई देशनिकाला गर्न तालिवानलाई अमेरिकाले अल्टिमेटम दियो, जो तालिवानले आक्रमणमा आफ्नो सहभागिता नरहेको भन्दै अस्वीकृत गरिदियो । लगत्तै अमेरिकाले अफ्गानिस्तानमा बम आक्रमण थाल्यो, जसलाई तालिवानविरोधी समूहले साथ दिए । तालिवान सत्ता ढल्यो, नोभेम्बरमा काबुल मुक्त हुँदा काबुलवासीले पहिलोपटक अमेरिकी र बेलायती 'विदेशी' विरुद्ध होइन, पाकिस्तानी, चेचन र अरबहरूविरुद्ध असन्तोष व्यक्त गरे ।
थुप्रै अल-कायदा नेताहरू मारिए र उनीहरूको पूर्वाधार नष्ट भए पनि लादेन उम्किए, अफ्गानिस्तानमा अमेरिकी कारबाही पूर्ण भएन । अर्धस्वशासित र समस्याग्रस्त पाकिस्तानी जनजाति क्षेत्रहरूमा लादेनले बास पाए । त्यहाँबाट उनी र उनका सहयोगीले गुमेका पूर्वाधार र सम्पर्क पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गरे । २००५ र ०६ मा उनका ती प्रयासले केही सफलता पाउनलागे जस्तो देखियो, तर व्यापक रूपमा मुस्मिल विश्वमा आफ्नो समर्थन सिर्जना गर्न लादेन र कायदा असफल भए । हालैका केही वर्षमा अरब विश्वमा हिंसात्सक धर्मयुद्धभन्दा अहिंसात्मक जनआन्दोलनप्रति जनता बढी आकषिर्त भए, जसलाई लादेन र अल-कायदाको नीतिलाई अस्वीकार गरिएको रूपमा लिन सकिन्छ । ओसामा बिन लादेनका चार पत्नी र १९ बच्चाहरू छन् । आतङ्कवादी ओसामा बिन लादेनको जन्म १० मार्च १९५७ मा भएको थियो । उनी १ मे २०११ मा मरे ।
दी गार्जियनबाट